Konstandinos Kawafis: Czekając na barbarzyńców (1898)

Na cóż czekamy, zebrani na rynku?

Dziś mają tu przyjść barbarzyńcy.

Dlaczego taka bezczynność w senacie?
Senatorowie siedzą – czemuż praw nie uchwalą?

Dlatego że dziś mają przyjść barbarzyńcy.
Na cóż by się zdały prawa senatorów?
Barbarzyńcy, gdy przyjdą, ustanowią prawa.

Dlaczego nasz cesarz zbudził się tak wcześnie
i zasiadł – w największej z bram naszego miasta –
na tronie, w majestacie, z koroną na głowie?

Dlatego że dziś mają przyjść barbarzyńcy.
Cesarz czeka u bramy, aby tam powitać
ich naczelnika. Nawet przygotował
obszerne pismo, które chce mu wręczyć –
a wypisał w nim wiele godności i tytułów.

Czemu dwaj konsulowie nasi i pretorzy
przyszli dzisiaj w szkarłatnych, haftowanych togach?
Po co te bransolety, z tyloma ametystami,
i te pierścienie z blaskiem przepysznych szmaragdów?
Czemu trzymają w rękach drogocenne laski,
tak pięknie srebrem inkrustowane i złotem?

Dlatego że dziś mają przyjść barbarzyńcy,
a takie rzeczy barbarzyńców olśniewają.

Czemu retorzy świetni nie przychodzą, jak zwykle,
by wygłaszać oracje, które ułożyli?

Dlatego że dziś mają przyjść barbarzyńcy,
a ich nudzą deklamacje i przemowy.

Dlaczego wszystkich nagle ogarnął niepokój?
Skąd zamieszanie? (Twarze jakże spoważniały.)
Dlaczego tak szybko pustoszeją ulice
i place? Wszyscy do domu wracają zamyśleni.

Dlatego że noc zapadła, a barbarzyńcy nie przyszli.
Jacyś nasi, co właśnie od granicy przybyli,
mówią, że już nie ma żadnych barbarzyńców.

Bez barbarzyńców – cóż poczniemy teraz?
Ci ludzie byli jakimś rozwiązaniem.

(przeł. Z. Kubiak)

Nie jest to najlepszy wiersz Kawafisa, nieco zbyt retoryczny, zbudowany katechizmowo, nie odwołuje się do konkretnej sytuacji historycznej, ironia jest tu zbyt łatwa. Ale nawet słabszy, wczesny Kawafis, to wciąż Kawafis: z wyobraźnią ożywiającą historię, pozwalającą widzieć zarówno materialne i psychologiczne szczegóły, jak i głębszy sens spektaklu. Oto mamy rozwiniętą cywilizację, która nie ma siły trwać, jej elity skoncentrowane są na dogadzaniu własnej próżności, popisywaniu się bogactwem, pomysłowością w sprawach trzeciorzędnych, błyskotkami i błahostkami. Wszyscy czekają na potop, który by odnowił oblicze ziemi.

Na kilkanaście lat przed wielką wojną światową i wielką rewolucją rosyjską, przed czekistami, czarnymi koszulami i brunatnymi koszulami, stalinami i hitlerami, łagrami i lagrami, poeta z prowincjonalnej Aleksandrii umiał zaglądać w głąb czasu i dobrze rozumiał, na czym polega znużenie światem i tęsknota za rządami silnej ręki, przecinającymi beznadziejne dylematy. Tak słodko wyrzec się wolności. Miliony miały sobie powtarzać: co nam po wolności, skoro i tak nasze życie przypomina dożywotnie więzienie, którego murów sami nie przebijemy.

Każdy czytelnik musi zadać sobie nieuchronne pytanie: kim są owi barbarzyńcy. Dla Greków byli to ci, którzy nie mówili po grecku. Definicja ta w jakimś sensie pozostaje użyteczna do dziś, jeśli rozumieć ją szerzej, a więc nie tylko w odniesieniu do języka, ale i do tego, co się myśli. Grecy nauczyli nas szacunku dla człowieka, podziwu dla jego ciała, umysłu, czasem także charakteru. Uczyli pokory wobec świata, przestrzegali przed hybris, zgubną pychą, która narusza prawa boskie i nieuchronnie wiedzie do katastrofy. Zaszczepili nam zmysł tragedii i koncepcję filozofii. Arystotelesowska definicja prawdy nigdy nie przestała być aktualna (w sformułowaniu św. Tomasza jest to zgodność naszych pojęć z faktami, coś niełatwego do osiągnięcia, lecz bezcennego). Zresztą bez Greków chrześcijaństwo byłoby zaledwie jedną więcej egzotyczną żydowską sektą, nigdy nie osiągnęłoby metafizycznej subtelności i intelektualnej dojrzałości. Także prawa logiki i ich nadużycia, retoryka i demagogia, skodyfikowane zostały przez Greków. Ani druk, ani internet nie dodały tu nic nowego oprócz zgiełku i narastającego z czasem przeświadczenia, że liczy się tylko dzień dzisiejszy, a co wczoraj niewarte jest pamiętania. Zasypywani powodzią nieistotnych słów i obrazów, niczym nartniki po powierzchni wody, ślizgamy się po teraźniejszości, niewiele z niej rozumiejąc.

Jakich barbarzyńców obawia się dzisiejszy świat Zachodu? Islamskich terrorystów, chińskich producentów, kolorowych imigrantów, własnych społeczeństw? Cywilizacje mają swoje przypływy i odpływy, ta zachodnioeuropejska i amerykańska prawdopodobnie chyli się ku upadkowi, a ci, którzy chcą jej bronić są gorsi niż barbarzyńcy przybywający od granic. Zdegenerowane chrześcijaństwo, które nie rozumie, kim był żydowski prorok Jezus z Nazaretu i które jest tylko bezmyślnym klepaniem magicznych zaklęć, wznoszeniem nienawistnych okrzyków i paradowaniem z faszystowskimi symbolami, bez żadnej przyszłości. Ludzie, którzy kłamią, nawet wtedy, kiedy się nie odzywają. Uczestnicy polowań z nagonką na Bogu ducha winne ofiary – ale przecież nikt nie jest niewinny. Nowi dygnitarze, bezmyślni albo powtarzający sobie w duchu, że tak trzeba. Prymitywy, których uniwersum mieści się w telefonie. Barbarzyńców nie trzeba daleko szukać – oni są w nas, w naszych sąsiadach, krewnych i znajomych, wystarczą sprzyjające okoliczności, a chamstwo i brutalność wezmą górę. Jacyś barbarzyńcy zawsze się znajdą, wezmą władzę, która leży na ulicy, i ustanowią swoje prawa, proste jak pałka i płaskie jak umysł towarzysza Płaszczaka.

Mickiewicz duby smalone bredzi albo Czy romantyzm może zostać oświecony?

Polska jest krajem, w którym ledwie zaczęło się Oświecenie, a już nastał romantyzm. I w jakimś sensie trwa do dziś.
Oświecenie było kulminacją pewnej tradycji przenikającej całą historię świata greko-chrześcijańskiego. Isaiah Berlin podsumowuje ją w trzech punktach: na wszystkie istotne pytania można znaleźć odpowiedź (co nie znaczy, że zna ją każdy albo że zna ją już dziś ktokolwiek oprócz Boga); odpowiedź tę można nie tylko poznać, ale i nauczyć innych, jak dochodzić do prawidłowych odpowiedzi na temat świata i miejsca człowieka w nim; zbiór wszystkich tych odpowiedzi jest niesprzeczny. Istnieje więc, przynajmniej w sensie platońskim, coś w rodzaju idealnego świata – Utopii – gdzie rozstrzygnięte są wszystkie pytania. W tradycji tej dominuje rozum, to jego osąd ma decydujące znaczenie, a nie np. intuicja, iluminacja, objawienie, tradycja, religijny dogmat.
Polska nie miała szczęścia do Oświecenia: było go za mało i przyszło za późno. Pisał wprawdzie Stanisław Trembecki o Voltairze:

Grubsze straci przesądy i rozumu przetrze,
Kto ma szczęście Fernejskie oddychać powietrze.

(Ferney było słynną siedzibą Voltaire’a). Ale był już rok 1784, długowieczny Voltaire już nie żył, a Polska była właśnie po kawałku rozkrawana. Nie był to najlepszy moment na zimne światło rozumu, co świeci, nie grzejąc.
Pod koniec drugiej dekady XIX wieku Voltaire’a tłumaczył młodziutki Adam Mickiewicz. Z jednej strony wstydliwy, poważny i pracujący nad sobą, z drugiej krotochwilny, rubaszny, skłonny do świntuszenia. Jeszcze nie pomnik, o którym uczy się dzieci, pochłonięte Facebookiem.
Ponieważ o Mickiewiczu uczyliśmy się jako nastolatki, mamy skłonność uważać go za osobnika cokolwiek dziecinnego. Był jednak człowiekiem znakomicie wykształconym, wybitnie uzdolnionym i od samego początku cudownie władającym polszczyzną.
Oto kawałeczek wierszyka Pani Aniela. Było to naśladowanie z Voltaire’a, czyli luźny przekład, przystosowany do litewskich realiów, wierszowanej powiastki Gertrude ou l’Éducation d’une fille:

Aniela, choć na wielkim nieznajoma świecie,
Długi jednak trawiła czas przy toalecie.
Tam to były i ozdób, i świętości składy,
Tam Skarga sąsiadował słoikom pomady;
W pudrze leżał Akwinat, herezyi piorun,
A wśród peruk obrazek cudnej Matki z Borun.

Albo Dziewica z Orleanu, czyli La Pucelle d’Orléans, słynny poemacik Voltaire’a o świętej Joannie d’Arc, za życia autora równie namiętnie ścigany, jak potajemnie czytany. Voltaire nie oparł się w nim pokusie, aby wzorem Dantego wsadzić do piekła różne wybitne postaci historyczne, z którymi miał swoje porachunki.

Tam Antonin pobożny los Nerona dzieli,
Tam Trajan, wzór monarchów, tam Marek Aureli,
Scypijo, co zwyciężył miłość i Kartagę,
Plato – z takim rozumem! – padł w otchłań pożerczą,
W niej Cycero wymowny, boski Homer skwierczą.
Ty nawet, Sokratesie, ty, mądrości synu,
Ty dla prawego Boga umęczon wśród gminu.
(…)
„O losy, o srogości, o nieba! – zawoła,
Toż Konstantyn, bohater, podpora Kościoła?
Na tożeś dawnych bogów wyrugował z ziemi,
Ażebyś teraz w piekle jęczał razem z niemi?”
(…)
Coraz lepiej Wielebny zważał piekieł tajnie,
Wszędy się zastanawia, dziwi nadzwyczajnie.
Tu spotkał kardynały, ówdzie infułaty,
Doktory, kaznodzieje, opasłe prałaty.
Tam Włoszki przystrzyżone, tu kastylskie plechy,
Tamci królom za życia odpuszczali grzechy,
A owi, bogiń ziemskich pilnując serduszka,
Otwarte sobie mieli sumnienia i łóżka.
(…)
„To pewnie dominikan” – Burda z cicha rzecze.
Potem głośniej zapytał: „Kto jesteś, człowiecze?”
Na to podziemnym głosem cień mu odpowiada:
„Dominik święty jestem; ach, biada mnie, biada!”
(…)
Często lud stawi kościoł, kłania się pobożnie
Takiemu, co się z nami obraca na rożnie.
Inny znowu, od mnichów na ziemi wyklęty,
Śród anielskiego choru nuci: „Święty, święty!”
Co do mnie, bardzom słusznie w tej osadzon jamie:
Za co na albigensów zbrojne wzniosłem ramię?

Moralność, w której zabijanie albigensów niekoniecznie jest świadectwem głębokiej wiary chrześcijańskiej, była nowożytna, choć wywodziła się w prostej linii z chrześcijaństwa. Kościół jednak nie zawsze podążał za własnymi naukami.
Ciekawe, że młody Mickiewicz miał nadzieję tym przekładem zasłużyć na jakieś stypendium. Widocznie tekst przestał być do tej pory obrazoburczy i można go było uznać po prostu za ćwiczenie stylistyczne. Niewykluczone, że wielu jego nauczycieli niezbyt się przejmowało katolicką poprawnością polityczną. Oświeceniowi uczeni nie byli skłonni wierzyć zbyt literalnie we wszystko, co ludzie bają.
Jak wiemy, niedługo później Mickiewicz przestał czytać Voltaire’a i zaczął wierzyć w świtezianki, gusła, widziadła i zjawy. Zaczął wierzyć albo przynajmniej sądził, że tak jest ładniej. Cóż z tego, że mędrca „szkiełko i oko” nie dostrzega tych wszystkich dziwów. Tyle obszarów rzeczywistości nie mieści się w ramach nauk:

„Słuchaj, dzieweczko!” – krzyknie śród zgiełku
Starzec, i na lud zawoła:
„Ufajcie memu oku i szkiełku,
Nic tu nie widzę dokoła.

Duchy karczemnej tworem gawiedzi,
W głupstwa wywarzone kuźni.
Dziewczyna duby smalone bredzi,
A gmin rozumowi bluźni”.

„Dziewczyna czuje, – odpowiadam skromnie –
A gawiedź wierzy głęboko;
Czucie i wiara silniej mówi do mnie
Niż mędrca szkiełko i oko.

Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu,
Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce.
Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!
Miej serce i patrzaj w serce!”

Jako starzec ze szkiełkiem występuje tu zapewne Jan Śniadecki, znakomity astronom, ale także krytyk literacki i poeta. Dla poezji Mickiewicza to zerwanie z Oświeceniem było zbawienne, inaczej groziłoby mu zastygnięcie w rodzajowości albo kaligrafii. Jednak dla stanu ducha Polaków był to krok dość zgubny. W kraju, gdzie nie zdążono jeszcze przyswoić europejskiego dorobku ostatnich dwóch stuleci – a był to dorobek ogromny: Rewolucja naukowa ze wszelkimi następstwami – bardzo łatwo wrócono do bezkrytycznej wiary w znaki i cuda, tak bardzo drogiej ludzkiemu sercu.
Mickiewicz, jak wielu ludzi inteligentnych, miał wielką skłonność do zakłamywania rzeczywistości, jej mitologizowania. Największe arcydzieło polskiej literatury, Pan Tadeusz jest przecież od początku do końca mitem dzieciństwa śnionym przez dorosłego, który za wszelką cenę nie chce się zbudzić. A potem było tylko gorzej: Andrzej Towiański i Polska jako fragment Bożego planu. Stąd jest już tylko krok do wybuchu w Smoleńsku. Nie należy się dziwić, że krok ten został zrobiony: nie od dziś wiemy, że Stwórca ma swoje plany wobec Polaków.

Niels Bohr i jego sprzeczna z logiką teoria atomu (1913)

Gotowa nauka jest logiczna, jest systemem; w istocie im bardziej zwarty system tworzy, tym bardziej jest nauką – tzn. tym więcej rozumiemy z danego obszaru zjawisk. To jest jednak stan podręcznikowy, zastygły, kiedy już opadną wszelkie mgły zaciemniające obraz sytuacji. W trakcie powstawania, in statu nascendi, nauka wcale nie jest logiczna i często wymaga wykonania kroku w pustkę, zanim jeszcze zdobędziemy pewność, że stoimy na stabilnym gruncie. Arthur Koestler pisał o lunatykowaniu, chodzeniu przez sen, w którym delikwent z tajemniczą pewnością wymija przeszkody, których nie jest świadom. Początki teorii kwantów miały niewątpliwie tę lunatyczną właściwość. Świetny przykład stanowi praca Bohra na temat widma atomów.

Dnia 6 marca 1913 roku Niels Bohr wysłał do Ernesta Rutherforda rękopis swojej nowej pracy wraz z listem. Wyjaśniał w nim, że zrozumiał wzór Balmera opisujący długości linii widmowych wodoru. Od jakiegoś czasu stało się popularne zapisywanie tego wzoru w postaci

\dfrac{1}{\lambda}=R\left(\dfrac{1}{4}-\dfrac{1}{m^2}\right)

Bohr odgadł, bardziej niż obliczył, że stała pojawiająca się w tym równaniu wyraża się przez stałe fizyczne oraz ładunek i masę elektronu:

R=\dfrac{2\pi^2 m e^4}{ch^3}.

Ładunek i masa elektronu są tu równe e i m, c jest prędkością światła, wzięło się z przeliczania jednostek i nie należy do zagadnienia, ważna jest natomiast stała Plancka h. Wiadomo było z prac Maksa Plancka i Alberta Einsteina, że z jakichś niejasnych powodów światło jest pochłaniane i wysyłane porcjami o energii

h\nu=\dfrac{hc}{\lambda}

(światło możemy scharakteryzować albo podając długość fali \lambda, albo częstotliwość \nu). Wiemy dziś, że pojawienie się stałej Plancka jest nieomylną oznaką, iż mamy do czynienia z fizyką kwantową. W tamtej chwili nie wszyscy byli o tym przekonani, były prace próbujące sprowadzić stałą Plancka do innych znanych stałych.

Oczywiście, tak skomplikowanego wyrażenia nie można było uzyskać prostym zgadywaniem. Niels Bohr wiedział z eksperymentów Rutherforda, że atom składa się z niewielkiego dodatnio naładowanego jądra oraz elektronów. Przyjął, że atom wodoru ma dokładnie jeden elektron (co nie było wtedy całkiem oczywiste). Wiedział też, że siły wewnątrz atomu to elektrostatyczne oddziaływanie kulombowskie – eksperymenty z rozpraszaniem cząstek alfa na foliach ze złota wykazały to jasno. Wobec tego elektron krąży wokół jądra (dziś wiemy, że jest nim proton) tak, jak planeta wokół Słońca. Siły elektrostatyczne zastępują tu grawitację, ale ponieważ jedne i drugie maleją jak kwadrat odległości, można do ruchu elektronu zastosować całą technikę badania ruchu planet.

Pojawia się przy tym zasadnicza trudność: elektron krążący po orbicie powinien wypromieniowywać energię w postaci fal elektromagnetycznych i po spirali zbliżać się do jądra, jak satelita Ziemi, który wszedł w atmosferę i jest przez nią hamowany. Można było bez trudu obliczyć szybkość tego procesu. Dla orbity o wielkości atomu czas spadku powinien być rzędu 10-11 s. Inaczej mówiąc, atomy powinny być niestabilne. Przy czym elektron krążący z określoną częstotliwością powinien wysyłać falę o takiej właśnie częstotliwości.

Bohr spróbował założenia, że niektórych wybranych orbit to nie dotyczy. Przyjął, że elektron zbliżając się z daleka aż do orbity o numerze n traci energię równą dokładnie

nh\dfrac{f_n}{2},

gdzie f_n jest częstotliwością krążenia po orbicie nr n.

„Wyjaśnienie” tego faktu było następujące: swobodny elektron ma częstotliwość 0, związany f_n, więc spadając na jądro elektron wysyła promieniowanie o częstotliwości równej średniej z tych dwu skrajnych wartości, a więc \frac{f_n}{2}. Nie było to szczególnie przekonujące, ale prowadziło do prawidłowych wartości energii elektronu.

Kiedy natomiast elektron przeskakuje z jednej orbity na drugą, różnica energii wysyłana jest bądź pochłaniana w postaci światła. Zachodzi przy tym równość:

h\nu_{mn}= \dfrac{hc}{\lambda_{mn}} = E_m-E_n.

Z równania tego otrzymujemy wzór Balmera. Należy przyjąć, że n=2. Postulat kwantowania nie przekonywał chyba także samego Bohra, bo podał on kilka innych jego sformułowań. Chyba tylko jedno z nich brzmi przekonująco dla dzisiejszego fizyka. Gdy rozważamy poziomy energetyczne o dużej wartości n, okazuje się, że spełniony jest warunek

\nu_{n+1 n} \approx f_{n+1} \approx f_n.

Znaczy to, że częstotliwość obliczona kwantowo zbliża się do zwykłej częstotliwości orbitalnej dla obu sąsiadujących orbit. Fizyka kwantowa przechodzi w klasyczną. Jest to przykład tzw. zasady korespondencji.

Długi artykuł Bohra (Rutherford daremnie nalegał, by go skrócić) ukazał się latem w „Philosophical Magazine” i był pierwszym z trzech. Model Bohra nie zaprowadził zbyt daleko, można go stosować jedynie do układów z jednym elektronem.

Niezbyt jasne idee związane z modelem Bohra stanowią główny, utrwalony czarno na białym, wkład tego uczonego do fizyki. Odegrał on później wielką rolę w powstawaniu nowej fizyki, był mentorem m.in. Wernera Heisenberga. Rozwiązanie zagadki widma wodoru musiało poczekać do 1925 i 1926 roku, do chwili powstania mechaniki kwantowej. Z dziewięciu tomów jego zebranej spuścizny został ów model, mający znaczenie w pewnym momencie historycznym, a także kopenhaska interpretacja mechaniki kwantowej, na którą coraz częściej prychają dzisiejsi młodzi gniewni.

Niewielu jest jednak uczonych, którym udaje się pozostawić po sobie choćby jedną przełomową pracę.

Jak pisał Konstandinos Kawafis:

„Pewnego dnia Teokrytowi
tak się skarżył młody poeta Eumenes:
«Już dwa lata minęły, odkąd piszę,
a skończyłem tylko jedną idyllę.
To jedyne moje dzieło dokonane»”.

Na co odpowiedział Teokryt:

„To nie byle co, wejść tu, gdzie wszedłeś:
czegoś zdołał dokonać, wielka to chluba.
Nawet najniższy ten stopień wysoko
jest wydźwignięty nad pospolity świat.
Zanim się dotknie nogą tego stopnia,
trzeba zasłużyć na to, by się stać
obywatelem miasta myśli”.

(przeł. Z. Kubiak)

Ze względu na złudną prostotę rachunków przyjął się natomiast model Bohra w szkolnictwie, wywołując u wielu przekonanie, że w atomie elektrony krążą jak planety wokół Słońca. Podejrzewam jednak, że i to się skończyło (przynajmniej u nas), ponieważ dzisiejsza szkoła nie potrafi nauczyć nawet ruchu jednostajnie przyspieszonego, więc także i model Bohra znalazł się poza zasięgiem rozumienia wykształconego Polaka.

Lamarck – siła przyzwyczajenia

Pięćdziesiąt lat przed Darwinem, arystokrata, żołnierz i przyrodnik, Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, kawaler de Lamarck, starał się zrozumieć, skąd biorą się przystosowania zwierząt do ich środowiska i trybu życia. Otóż biorą się one z długotrwałego treningu i z przyzwyczajenia. Jego wyjaśnienia brzmią dziś naiwnie. Skąd biorą się rogi u zwierząt przeżuwających? „Mając niewiele siły w szczękach, które zaprawione są tylko w ścinaniu i miażdżeniu trawy, walczyć mogą jedynie uderzeniami głowy, kierując nawzajem ku sobie ich części szczytowe. W przypływach złości, które częste są zwłaszcza u samców, ich wewnętrzny sentyment silniej kieruje fluidy do tej właśnie części głowy i u jednych następuje wydzielanie materii rogów, a u innych materii kostnej zmieszanej z materią rogów, co prowadzi do powstania twardych wypukłości, dających zaczątek rogów i poroża, jakim uzbrojona jest głowa większości owych zwierząt”. Czemu żyrafa ma taką długą szyję? „Żyjąc w miejscach niemal zawsze suchych i pozbawionych roślinności, zmuszona jest skubać listowie drzew, wciąż wytężając się, by go dosięgnąć. Wskutek tego zwyczaju podtrzymywanego przez długi czas pośród wszystkich przedstawicieli tego gatunku, przednie ich nogi stały się dłuższe niż tylne, a ich szyja tak się wydłużyła, że zwierzę to może, nie stając na tylnych nogach, unieść głowę na wysokość nawet sześciu metrów” [Philosophie zoologique, Paris 1809, t. 1, s. 256-257].

Trzeba jednak wyjaśnienia Lamarcka oceniać na tle epoki. W roku 1802 wielebny William Paley ogłosił swoją słynną książkę Natural Theology, or Evidences of the Existence and Attributes of the Deity collected from the Appearances of Nature (Teologia naturalna, czyli dowody na istnienie i atrybuty Boga zebrane ze zjawisk natury). Paley twierdził, iż zwierzęta i rośliny są tak przemyślnie urządzone, że z całą pewnością nie może to być dziełem przypadku. To tak jakbyśmy na wrzosowisku natknęli się na zegarek – patrząc na niego, musielibyśmy wywnioskować, iż istniał jakieś rzemieślnik, który zaopatrzył go w cały ten sprawny mechanizm. Argumentacja Paleya była bardzo popularna, zwłaszcza w Anglii, przez całe półwiecze aż do Darwina. Niektórzy dopatrywali się działania Opatrzności nawet w tym, że zające mają białą łatkę pod ogonem – to po to, by myśliwym łatwiej było do nich celować.

Darwin także w zasadzie akceptował tezę Lamarcka, iż można dziedziczyć sprawności nabyte w trakcie życia. Nikt wówczas nie wiedział, jak funkcjonuje mechanizm dziedziczenia.

Zarówno Lamarck, jak i Darwin, starali się zrozumieć zjawisko życia, nie odwołując się do Stwórcy. Sądzę, że wysiłki tego rodzaju mają zawsze wartość, niezależnie od tego, co sobie wyobrażamy na temat religii. Po prostu hipoteza Stwórcy nigdy nie posuwa naszego zrozumienia jakiegokolwiek konkretnego zjawiska. Jeśli uda się coś zrozumieć w sensie naukowo sprawdzalnym, zawsze okazuje się, że nie trzeba było w tym celu fatygować Stwórcy. W XIX wieku zaczęło to być widoczne w biologii, wcześniej ulubioną dziedziną teologii naturalnej była astronomia. Newton uważał, że regularny ruch planet w jednej płaszczyźnie, wszystkich w jednym kierunku, niewątpliwie świadczy o działaniu ręki boskiego Architekta. Spekulował też na temat przyszłych boskich interwencji, które mogą stać się potrzebne, gdy grawitacja rozreguluje planetarny zegar. Sto lat później Pierre Simon Laplace wyjaśnił, że układ planetarny jest znacznie bardziej stabilny, niż przypuszczał Newton, a regularny ruch planet można wyjaśnić, jeśli się przyjmie, iż cały Układ Słoneczny powstał z jednego wirującego obłoku materii. Pytany przez Napoleona, czemu nie wspomina w swoim dziele o Bogu, Laplace miał odpowiedzieć: „Obywatelu Pierwszy Konsulu, nie potrzebowałem tej hipotezy”. Anegdota jest zapewne apokryfem. Jednak odpowiedź Laplace’a ma głęboki sens i powinna być wskazówką dla naukowców: starać się wyjaśnić jak największy obszar zjawisk w sposób racjonalny i sprawdzalny.

Zadziwiający wiersz o Lamarcku napisał na początku lat trzydziestych XX wieku Osip Mandelsztam. Przyjaźnił się on z biologami Borysem Sergiejewiczem Kuzinem i Nikołajem Leonowem. Kuzin siedział nawet jakiś czas w więzieniu za wyznawanie lamarckizmu. W tamtych latach można było siedzieć za wszystko, lepiej zresztą za lamarckizm niż za sabotaż. Nadieżda Mandelsztam, żona poety, wspomina, że „widok osobowych aut zawsze napełniał nas strachem” – burżujów już nie było, a pojazdów takich używał wiadomy resort.

Poeta interesował się biologią, czytał Darwina i Lamarcka i także innych autorów. Francuski uczony, który stracił pod koniec życia wzrok, wydawał mu się jedyną postacią szekspirowską w przyrodoznawstwie. Przyrównywał tę ślepotę do głuchoty Beethovena. Lamarck był dla niego człowiekiem, który przeżywa osobisty dramat, godząc się na ewolucję w świecie ożywionym.

„O honor żywej przyrody Lamarck walczył ze szpadą w ręku. Myślicie, że pogodził się z teorią ewolucji, jak te naukowe dzikusy z z XIX wieku? Jestem pewien, że smagłe policzki Lamarcka oblał wówczas wstyd za przyrodę. Nie wybaczył jej bowiem tej drobnostki, która nazywa się zmienność gatunków.
Naprzód! Aux armes! Zmyjmy z siebie hańbę ewolucji. (…)
Jest jakaś wielkość Dantego w Lamarcku, kiedy po drabinie żywych istot nie pnie się do góry, lecz schodzi na dół. Niższe formy bytu organicznego to dla człowieka piekło.
Długie siwe wąsy tego motyla miały ościstą strukturę i w gruncie rzeczy przypominały gałązki na kołnierzu francuskiego akademika i srebrne palmy ozdabiające trumny. Pierś silna, ukształtowana w łódeczkę. Głowa małoważna, kocia. Wielkookie skrzydła miał z pięknego admiralskiego jedwabiu, który bywał i w Cześnie, i w Trafalgarze. I nagle przyłapałem siebie na zdziczałym pragnieniu, aby spojrzeć na przyrodę wymalowanymi oczami tego straszydła” (Podróż do Armenii, przeł. R. Przybylski).

Dla poety idea bezdusznego, deterministycznego ewolucyjnego postępu była czymś głęboko nie do przyjęcia. Sam czuł się miażdżony machiną historii, która odbierała człowieczeństwo. W wierszu o Lamarcku zstępowanie do piekieł i wędrówka w dół drabiny stworzenia są ze sobą skojarzone. Zamiast dantejskich kręgów mamy wcielanie się w coraz niższe gatunki zwierząt, odejmowany jest kolejno wzrok, słuch i niepotrzebny już do niczego mózg. Rolę przewodnika w tym nieludzkim świecie odgrywa właśnie Lamarck.

Lamarck

Staruch był wstydliwy niczym chłopię,

Nieporadny, śmieszny nasz patriarcha.

Któż o cześć przyrody kruszył kopie?

Któżby, naturalnie, prócz Lamarcka!

Skoro na istnienia zmiętych kartkach

Wszystko brudnopisem jest zaledwie,

Ja najniższym szczeblem chcę w Lamarcka

Być drabinie, gdzie się życie lęgnie.
Ku rozgwiazdom zejść, ku wąsonogom,

W dół po stopniach giętkich w mroczną czeluść,

Gdzie jaszczurczy odrzucając ogon,

Zwinę się i zniknę jak Proteusz.

Płaszcz rogowy wdzieję, krwi wezbranej

Żar wygaszę, niepotrzebny odtąd,

Przyssawkami obrosnąwszy, w pianę

Oceanu wpiję się wilgotną.

Przeszliśmy owadów rząd z pełnymi

Kieliszkami oczu, z blaskiem na dnie.

Rzekł: „Przyrody próby się spełniły,

To spojrzenie twoje – już ostatnie.

Dość już – rzekł – harmonii pełnodźwięcznej,

Zduś niewczesny do Mozarta zapał:

Czas głuchoty zbliża się pajęczej

I musimy wszyscy w nią się zapaść”.

I przyroda lica odwróciła

Od nas, nie słuchając próśb ni pochlebstw,

I podłużny zbędny mózg wsadziła

Niczym szpadę zardzewiałą w pochwę.

Zaniedbała spuścić most zwodzony

I na zawsze zapomniała o tych,

Czyją dolą – ziemski grób zielony,

Migotliwy śmiech, gorący oddech…

(przeł. W. Woroszylski)

Wiersz jest olśniewający w całości i w różnych drobiazgach, które trudno oddać w przekładzie, jak rym мальчик – фехтовальщик albo owady z oczami jak pełne kieliszki: c наливными рюмочками глаз. Te owadzie skojarzenia miały się powtórzyć półtora roku później, gdy napisał o Stalinie:

Palce tłuste jak czerwie w grubą pięść układa,

Słowo mu z ust pudowym ciężarem upada.

Śmieją się karalusze wąsiska

I cholewa jak słońce rozbłyska.

(przeł. S. Barańczak)

Autor takich wierszy nie mógł umrzeć we własnym łóżku. A oto oryginał wiersza o Lamarcku.

Ламарк

Был старик, застенчивый как мальчик,

Неуклюжий, робкий патриарх…

Кто за честь природы фехтовальщик?

Ну, конечно, пламенный Ламарк.

Если все живое лишь помарка

За короткий выморочный день,

На подвижной лестнице Ламарка

Я займу последнюю ступень.

К кольчецам спущусь и к усоногим,

Прошуршав средь ящериц и змей,

По упругим сходням, по излогам

Сокращусь, исчезну, как Протей.

Роговую мантию надену,

От горячей крови откажусь,

Обрасту присосками и в пену

Океана завитком вопьюсь.

Мы прошли разряды насекомых

С наливными рюмочками глаз.

Он сказал: природа вся в разломах,

Зренья нет – ты зришь в последний раз.

Он сказал: довольно полнозвучья,–

Ты напрасно Моцарта любил:

Наступает глухота паучья,

Здесь провал сильнее наших сил.

И от нас природа отступила –

Так, как будто мы ей не нужны,

И продольный мозг она вложила,

Словно шпагу, в темные ножны.

И подъемный мост она забыла,

Опоздала опустить для тех,

У кого зеленая могила,

Красное дыханье, гибкий смех…

7 – 9 мая 1932

Śnieg

Kiedy zaczyna padać śnieg, wraca na chwilę dziecięca świeżość spojrzenia, jakby oczy pozbywały się szarej błony lat.

Johannes Kepler w płatku śniegu dostrzegał pieczęć duszy Ziemi, Ziemia bowiem nie była dla niego jedynie martwą bryłą, posiadała pewne zdolności geometryczne, których udzielił jej Stwórca-Geometra. Rozważania swe umieścił w dziełku Noworoczny podarek albo o sześciokątnych płatkach śniegu (przełożonemu na polski!).

Pomysłowy, skąpy, przyziemny i zachłannie ciekawy, Robert Hooke, kiedy zbudował sobie mikroskop, przyglądał się wszystkiemu, co dotąd nie było znane w powiększeniu: ostrzu brzytwy, oku muchy, kryształkom zamarzniętej uryny, a także sześciokątnym płatkom śniegu. Opisał to wszystko, a także narysował, wśród wielu innych dziwów widzialnego świata w sześćdziesięciu obserwacjach swojej Micrographii z roku 1665.

neige

Był także Wilson Alwyn Bentley, farmer z Jericho w stanie Vermont, który w 1885 roku, mając dwadzieścia lat, zaczął fotografować płatki śniegu za pomocą własnoręcznie zbudowanego połączenia mikroskopu z aparatem fotograficznym. Oto niektóre z jego obrazów.

Fascynująca regularność płatków śniegu to w istocie wariacje osnute wokół molekularnej struktury lodu (tzw. lodu Ih albo lodu jeden), odkrytej w 1935 roku przez Linusa Paulinga. Atomy wodoru w cząsteczkach wody tworzą kąt 109º i cząsteczki te łatwo wiążą się wiązaniami wodorowymi w sześciokątne słabo związane struktury. Regularność i wariacje wśród tej regularności wynikają z bardzo prostych zasad konstruowania kryształków. Czy są one mniej interesujące, kiedy wiemy, jak powstają? Czy nauka zabija piękno?

Cryst_struct_ice

I jeszcze „śnieżna biel”. Kryształki lodu, podobnie jak woda, słabo pochłaniają promieniowanie widzialne. Kiedy światło pada na te wszystkie zawiłe konstrukcje płatków śniegu, odbija się od różnych powierzchni i wychodzi z powrotem, ale zwykle pod innym kątem. W każdym razie w obszarze widzialnym niemal całe promieniowanie padające rozbiega się po tych odbiciach na wszystkie strony, więc z każdej strony śnieg jest takiej barwy jak światło słoneczne, a ono jest białe. Lód lodowców silniej odbija część niebieską widma, więc jest niebieski. Oto stosowny obrazek, poniżej barwy, odpowiadające długościom fali światła widzialnego, reszty nie widzimy.

snow_reflectance

Hypatia, A.D. 415

„Żyła w Aleksandrii pewna niewiasta imieniem Hypatia; była ona córką filozofa Teona. Udało jej się osiągnąć tak wysoki stopień wykształcenia, że przewyższyła współczesnych sobie filozofów, stała się kontynuatorką wznowionej przez Plotyna filozofii platońskiej i potrafiła wykładać na prośbę zainteresowanych wszelkie, jakie by nie były, doktryny filozoficzne. Dlatego też garnęli się do niej zewsząd ci, którzy chcieli się poświęcić nauce filozofii. Ze względu na zmuszającą do szacunku szczerość i swobodę wypowiedzi, którą zapewniło jej posiadane wykształcenie, umiała mądrze występować także i wobec przedstawicieli władzy; i nie potrzebowała się wstydzić, kiedy się pojawiła pośród mężów: wszyscy nie tylko szanowali ją dla nieprzeciętnej roztropności, ale nawet czuli się onieśmieleni. Otóż tym razem przeciwko niej uzbroiła się zawiść. Ponieważ bowiem dość często spotykała się z Orestesem, fakt ten skłonił ludzi ze sfer kościelnych do wysunięcia oszczerczego oskarżenia, że to właśnie ona stoi na zawadzie i sprzeciwia się nawiązaniu przyjaznych stosunków pomiędzy Orestesem a biskupem Cyrylem. Tak więc ludzie porywczego usposobienia, którym przewodził niejaki Piotr, lektor,  umówiwszy się między sobą upatrzyli moment, kiedy owa niewiasta wracała skądś do domu, i wyrzuciwszy ją z lektyki zawlekli pod kościół zwany Cezarejon; tu zdarłszy z niej szaty zabili ją odłamkami skorup. Następnie rozszarpawszy ciało na sztuki poznosili poszczególne części na miejsce zwane Kinaron i spalili w ogniu.

Zbrodnia ta ściągnęła na Cyryla i na Kościół w Aleksandrii niemało hańbiących zarzutów. Bo ci, co żyją według religii Chrystusowej, nie mają absolutnie nic wspólnego z morderstwami, bitwami i podobnymi do tych sprawami.

Działo się to wszystko w czwartym roku sprawowania urzędu biskupiego przez Cyryla, za konsulatu Honoriusza po
raz dziesiąty i Teodozjusza po raz szósty, w miesiącu marcu, w czasie postu” (przeł. S.J. Kazikowski).

Opowiedział to wszystko Sokrates Scholastyk w swej Historii Kościoła, i przy całej swej stronniczości opowiedział uczciwie, jak pokazują badania historyków. To o niej pisał Czesław Miłosz:

„Biedna Hypatia, z której zdarli // Suknie na placu Aleksandrii…”

Czy Hitler jest późnym wnukiem Darwina?

W wykładzie Lekcja biologii Czesław Miłosz powiedział: „the survival of the fittest w swojej zwulgaryzowanej formie dał asumpt do brutalnego naturalizmu w literaturze, ale także wytworzył ogólny klimat, w którym mógł powstać pomysł bezwzględnej likwidacji milionów ludzkich istnień dla celów rzekomej społecznej higieny. Zarazem nauka przecie dostarczyła technicznych możliwości ludobójstwa, tak jak dostarczyła trochę wcześniej narzędzi rzezi podczas wojny w okopach 1914-1918 roku” (Świadectwo poezji, Sześć wykładów o dotkliwościach naszego wieku). Poeta czuł głęboką sprzeczność między „lekcją biologii”, naukową prawdą o łańcuchu żywotów, których jedynym sensem była walka o byt, prędzej czy później zakończona śmiercią, a prawdą religijną (i poetycką) umieszczającą człowieka, syna bożego, w centrum kosmosu. Albo jesteśmy cyfrą w statystykach, albo mamy duszę nieśmiertelną. Tertium non datur.

Miłosz był katolikiem (choć jego polscy współwyznawcy nieraz podawali to w wątpliwość), jednak zdawał sobie sprawę, że nic nie pomoże zamykanie oczu na obraz świata dostarczany przez naukę. Erozja religijnego obrazu świata dotyczy wszystkich: wierzących i niewierzących. Wojny kulturowe, rytualne pojedynki elokwentnych kaznodziejów z ateistami rozgrywają się na obszarze zupełnie nieistotnym. Prawdziwym i wspólnym problemem wszystkich ludzi jest rozpad kosmosu duchowego budowanego przez tysiąclecia.

Czy rzeczywiście tragedie ubiegłego stulecia były następstwem zwulgaryzowanego darwinizmu? Co najmniej od Rewolucji Francuskiej wiadomo było od strony praktycznej, że władcy nie są pomazańcami bożymi i lud może ich bezkarnie obalać (nb. do wytworzenia tej idei przyczynili się w XVII wieku jezuici). Dwaj najwięksi zbrodniarze XX wieku nie mieli wiele wspólnego z nauką. Jeden był niedoszłym popem, drugi nieudanym malarzem. Zwłaszcza w przypadku Rosji można wątpić, czy masy, które napędzały i same były niesione rewolucją, wiedziały cokolwiek o Darwinie. Bliższe były chyba temu idealnemu chłopu z fantastycznych wyobrażeń hrabiego Lwa Tołstoja. To dziecięca wiara ludu, a nie zatrute rezonerstwem miazmaty Zachodu, miały rzekomo wyzwolić Rosję i chronić od złego. Okazało się jednak, że pozostawieni samym sobie chłopi ci plądrowali pańskie dwory, wybijając przy okazji kogo się dało z niebywałym okrucieństwem, stanowiącym może skumulowaną reakcję na wieki upokorzeń. Niemcy to inny przypadek, społeczeństwo niewątpliwie nowoczesne i wykształcone. Jednak hitleryzm stanowił epokę rozkwitu wszelkich paranauk, pseudonauk, okultyzmów, bzdur o synach słońca i o czystej jasnowłosej rasie. Nie miało to z prawdziwą nauką więcej wspólnego niż poglądy Miczurina z genetyką Morgana. Choć trzeba uczciwie dodać, że Hitler miał zwolenników na wszystkich piętrach społecznych: od autentycznych luminarzy w rodzaju Richarda Straussa czy Martina Heideggera aż do czerwononosych bywalców monachijskich piwiarni. Można mieć wątpliwości, czy silniejsza wiara religijna Niemców mogłaby powstrzymać nazistów przed zbrodniami. Podobnie nie jestem pewien, czy do mordowania potrzebny jest darwinizm albo w ogóle jakakolwiek teoria. Współcześni terroryści islamscy są to ludzie niezwykle pobożni, podobnie jak byli nimi ci, którzy wytępili albigensów, nie zastanawiając się nawet, czy zabijają właściwych ludzi – ponieważ Bóg i tak rozpozna swoich. Jak niewiele w praktyce oznacza wiara religijna, widać na przykładzie okupowanej Polski. Polacy byli znacznie bardziej religijni od Niemców, ale przejmowali się jedynie losem własnej wspólnoty, niewielu było takich jak Władysław Bartoszewski i Zofia Kossak, którzy z pobudek moralnych i religijnych ratowali Żydów. Holokaust odbywający się pod polskimi oknami przeszedł prawie niezauważony przez wyznawców proroka z Nazaretu.

Losem wszystkich wielkich idei jest występowanie w niezliczonych zwulgaryzowanych odmianach. Ktoś wyznający wiarę religijną niekoniecznie staje się od tego lepszym człowiekiem. Gdybyśmy mieli obarczyć naukę odpowiedzialnością za totalitarne zbrodnie, to co z resztą historii, tą sprzed Darwina? Te wszystkie rzezie, noce św. Bartłomieja, wojny trzydziestoletnie i stuletnie, pogromy, zamieszki, najazdy Mongołów, wyprawy krzyżowe – zazwyczaj po obu stronach walczyli mężowie pobożni i szlachetni, a przynajmniej tak to przedstawiała każda ze stron. Nie sądzę mimo wszystko, żeby totalitaryzmy XX wieku były zjawiskiem jakościowo nowym. To raczej ludzki instynkt agresji znajduje sobie wciąż nowe ideologiczne uzasadnienia. Większość ludzi odczuwa głęboką potrzebę nienawiści i nawet Ewangelia im w tym nie przeszkadza (poza szlachetnymi wyjątkami). Jeśli coś może ten instynkt kiedyś powstrzymać, to poznanie jego mechanizmów, uświadomienie sobie, że jesteśmy w znacznej mierze zwierzętami, że wraz ze sprawnością umysłową dziedziczymy po przodkach cały aparat emocji, które zniekształcają świat, czasem w sposób przyjemny, a czasem niebezpieczny dla innych i dla nas samych. Nic nie pomoże myślowe oddzielanie się od zwierząt i pielęgnowanie mitu o naszym boskim pochodzeniu. Ziemia nie została nam oddana pod panowanie, to raczej my się jej wydarzyliśmy, mordując słabszych, innowierców, zwierzęta – czasem z konieczności, a przeważnie z przyjemnością.

Miłosz przytacza Williama Blake’a, romantycznego buntownika przeciw „szkiełku i oku” uczonych:

A co do mylnych pozorów jakie sobie wystawia rezoner
Kuli obracającej się w Pustce, jest to ułuda Ulro.

Otóż tak: żyjemy na kuli obracającej się w pustce (Pustce?). Ułudą Ulro jest porzucanie nadziei na zrozumienie naszego losu. Nikt nam w tym zadaniu nie pomoże, trzeba pamiętać o historii, ale nie tam leży rozwiązanie.