Mickiewicz duby smalone bredzi albo Czy romantyzm może zostać oświecony?

Polska jest krajem, w którym ledwie zaczęło się Oświecenie, a już nastał romantyzm. I w jakimś sensie trwa do dziś.
Oświecenie było kulminacją pewnej tradycji przenikającej całą historię świata greko-chrześcijańskiego. Isaiah Berlin podsumowuje ją w trzech punktach: na wszystkie istotne pytania można znaleźć odpowiedź (co nie znaczy, że zna ją każdy albo że zna ją już dziś ktokolwiek oprócz Boga); odpowiedź tę można nie tylko poznać, ale i nauczyć innych, jak dochodzić do prawidłowych odpowiedzi na temat świata i miejsca człowieka w nim; zbiór wszystkich tych odpowiedzi jest niesprzeczny. Istnieje więc, przynajmniej w sensie platońskim, coś w rodzaju idealnego świata – Utopii – gdzie rozstrzygnięte są wszystkie pytania. W tradycji tej dominuje rozum, to jego osąd ma decydujące znaczenie, a nie np. intuicja, iluminacja, objawienie, tradycja, religijny dogmat.
Polska nie miała szczęścia do Oświecenia: było go za mało i przyszło za późno. Pisał wprawdzie Stanisław Trembecki o Voltairze:

Grubsze straci przesądy i rozumu przetrze,
Kto ma szczęście Fernejskie oddychać powietrze.

(Ferney było słynną siedzibą Voltaire’a). Ale był już rok 1784, długowieczny Voltaire już nie żył, a Polska była właśnie po kawałku rozkrawana. Nie był to najlepszy moment na zimne światło rozumu, co świeci, nie grzejąc.
Pod koniec drugiej dekady XIX wieku Voltaire’a tłumaczył młodziutki Adam Mickiewicz. Z jednej strony wstydliwy, poważny i pracujący nad sobą, z drugiej krotochwilny, rubaszny, skłonny do świntuszenia. Jeszcze nie pomnik, o którym uczy się dzieci, pochłonięte Facebookiem.
Ponieważ o Mickiewiczu uczyliśmy się jako nastolatki, mamy skłonność uważać go za osobnika cokolwiek dziecinnego. Był jednak człowiekiem znakomicie wykształconym, wybitnie uzdolnionym i od samego początku cudownie władającym polszczyzną.
Oto kawałeczek wierszyka Pani Aniela. Było to naśladowanie z Voltaire’a, czyli luźny przekład, przystosowany do litewskich realiów, wierszowanej powiastki Gertrude ou l’Éducation d’une fille:

Aniela, choć na wielkim nieznajoma świecie,
Długi jednak trawiła czas przy toalecie.
Tam to były i ozdób, i świętości składy,
Tam Skarga sąsiadował słoikom pomady;
W pudrze leżał Akwinat, herezyi piorun,
A wśród peruk obrazek cudnej Matki z Borun.

Albo Dziewica z Orleanu, czyli La Pucelle d’Orléans, słynny poemacik Voltaire’a o świętej Joannie d’Arc, za życia autora równie namiętnie ścigany, jak potajemnie czytany. Voltaire nie oparł się w nim pokusie, aby wzorem Dantego wsadzić do piekła różne wybitne postaci historyczne, z którymi miał swoje porachunki.

Tam Antonin pobożny los Nerona dzieli,
Tam Trajan, wzór monarchów, tam Marek Aureli,
Scypijo, co zwyciężył miłość i Kartagę,
Plato – z takim rozumem! – padł w otchłań pożerczą,
W niej Cycero wymowny, boski Homer skwierczą.
Ty nawet, Sokratesie, ty, mądrości synu,
Ty dla prawego Boga umęczon wśród gminu.
(…)
„O losy, o srogości, o nieba! – zawoła,
Toż Konstantyn, bohater, podpora Kościoła?
Na tożeś dawnych bogów wyrugował z ziemi,
Ażebyś teraz w piekle jęczał razem z niemi?”
(…)
Coraz lepiej Wielebny zważał piekieł tajnie,
Wszędy się zastanawia, dziwi nadzwyczajnie.
Tu spotkał kardynały, ówdzie infułaty,
Doktory, kaznodzieje, opasłe prałaty.
Tam Włoszki przystrzyżone, tu kastylskie plechy,
Tamci królom za życia odpuszczali grzechy,
A owi, bogiń ziemskich pilnując serduszka,
Otwarte sobie mieli sumnienia i łóżka.
(…)
„To pewnie dominikan” – Burda z cicha rzecze.
Potem głośniej zapytał: „Kto jesteś, człowiecze?”
Na to podziemnym głosem cień mu odpowiada:
„Dominik święty jestem; ach, biada mnie, biada!”
(…)
Często lud stawi kościoł, kłania się pobożnie
Takiemu, co się z nami obraca na rożnie.
Inny znowu, od mnichów na ziemi wyklęty,
Śród anielskiego choru nuci: „Święty, święty!”
Co do mnie, bardzom słusznie w tej osadzon jamie:
Za co na albigensów zbrojne wzniosłem ramię?

Moralność, w której zabijanie albigensów niekoniecznie jest świadectwem głębokiej wiary chrześcijańskiej, była nowożytna, choć wywodziła się w prostej linii z chrześcijaństwa. Kościół jednak nie zawsze podążał za własnymi naukami.
Ciekawe, że młody Mickiewicz miał nadzieję tym przekładem zasłużyć na jakieś stypendium. Widocznie tekst przestał być do tej pory obrazoburczy i można go było uznać po prostu za ćwiczenie stylistyczne. Niewykluczone, że wielu jego nauczycieli niezbyt się przejmowało katolicką poprawnością polityczną. Oświeceniowi uczeni nie byli skłonni wierzyć zbyt literalnie we wszystko, co ludzie bają.
Jak wiemy, niedługo później Mickiewicz przestał czytać Voltaire’a i zaczął wierzyć w świtezianki, gusła, widziadła i zjawy. Zaczął wierzyć albo przynajmniej sądził, że tak jest ładniej. Cóż z tego, że mędrca „szkiełko i oko” nie dostrzega tych wszystkich dziwów. Tyle obszarów rzeczywistości nie mieści się w ramach nauk:

„Słuchaj, dzieweczko!” – krzyknie śród zgiełku
Starzec, i na lud zawoła:
„Ufajcie memu oku i szkiełku,
Nic tu nie widzę dokoła.

Duchy karczemnej tworem gawiedzi,
W głupstwa wywarzone kuźni.
Dziewczyna duby smalone bredzi,
A gmin rozumowi bluźni”.

„Dziewczyna czuje, – odpowiadam skromnie –
A gawiedź wierzy głęboko;
Czucie i wiara silniej mówi do mnie
Niż mędrca szkiełko i oko.

Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu,
Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce.
Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!
Miej serce i patrzaj w serce!”

Jako starzec ze szkiełkiem występuje tu zapewne Jan Śniadecki, znakomity astronom, ale także krytyk literacki i poeta. Dla poezji Mickiewicza to zerwanie z Oświeceniem było zbawienne, inaczej groziłoby mu zastygnięcie w rodzajowości albo kaligrafii. Jednak dla stanu ducha Polaków był to krok dość zgubny. W kraju, gdzie nie zdążono jeszcze przyswoić europejskiego dorobku ostatnich dwóch stuleci – a był to dorobek ogromny: Rewolucja naukowa ze wszelkimi następstwami – bardzo łatwo wrócono do bezkrytycznej wiary w znaki i cuda, tak bardzo drogiej ludzkiemu sercu.
Mickiewicz, jak wielu ludzi inteligentnych, miał wielką skłonność do zakłamywania rzeczywistości, jej mitologizowania. Największe arcydzieło polskiej literatury, Pan Tadeusz jest przecież od początku do końca mitem dzieciństwa śnionym przez dorosłego, który za wszelką cenę nie chce się zbudzić. A potem było tylko gorzej: Andrzej Towiański i Polska jako fragment Bożego planu. Stąd jest już tylko krok do wybuchu w Smoleńsku. Nie należy się dziwić, że krok ten został zrobiony: nie od dziś wiemy, że Stwórca ma swoje plany wobec Polaków.

Reklamy

2 myśli nt. „Mickiewicz duby smalone bredzi albo Czy romantyzm może zostać oświecony?

  1. Zastanawiam się gdzie (na jakim gruncie) miały się przyjąć w Polsce wartości oświeceniowe? W kilku miastach? A dzisiaj? Wszak nieliczne obszary zurbanizowane zamieszkują, w głównej mierze, dumni potomkowie Jakuba Szeli i tym podobnych „postaci”. Sól tej ziemi.

    Polubienie

  2. Tak, u nas Oświecenie przeleciało z prędkością światła właśnie. Z kolei „polski renesans” został nazwany przez Daviesa oksymoronem – ta informacja nie na temat, a przynajmniej nie na temat epoki, o której piszesz, ale ją lubię, więc co mi szkodzi. Lubię też przewrotność „Ody do młodości” Bolesława Prusa:
    Młodości! wdzieraj się na wyżyny, „choć droga stroma i śliska” – „łam, czego rozum nie złamie” – „duś centaury” – „do niebios sięgaj po laury!” Ale jednocześnie „szanuj oko i szkiełko mędrców”, jak najczęściej posługuj się „cyrklem, wagą i miarą”, a nade wszystko –
    zanim „poruszysz z posad ziemię”, jak najstaranniej zbadaj nie tylko swoje „siły w stosunku do zamiarów”, ale i swoje środki wykonawcze i okoliczności współczesne twoim działaniom.
    Tylko że do dziś nie umieć obliczyć procenta to powód do wątpliwej chwały.
    Cóż…

    Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s