Harry Kessler: Spotkania z Einsteinem

Hrabia Harry Kessler, syn niemieckiego bankiera i córki irlandzkiego baroneta, urodził się w Paryżu, uczył w szkole prywatnej w Ascot, później w gimnazjum Johanneum w Hamburgu. Czuł się jednakowo dobrze w Niemczech, we Francji i w Anglii, choć wbrew stereotypowi kosmoplity był niemieckim patriotą. Zajmował się głównie sztuką, jako jeden z pierwszych propagował malarstwo Vincenta van Gogha, którego dwa obrazy posiadał. Wypełniał też rozmaite mniej lub bardziej oficjalne misje dyplomatyczne, do których nadawał się wybornie, mając świetne kontakty wśród elity europejskiej. W historii Polski zapisał się poprzez kontakty z Józefem Piłsudskim w czasie jego uwięzienia w Magdeburgu. Wkrótce później został też pierwszym zagranicznym ambasadorem w niepodległej Polsce. Jego Dziennik („Tagebuch”), prowadzony od 1880 r. do 1937 r., jest ważnym źródłem historycznym na temat Niemiec przed wojną światową, w jej trakcie, a także Republiki Weimarskiej i jej upadku.

Portret pędzla Edvarda Muncha z roku 1906

Młodszego o jedenaście lat Einsteina poznał Kessler w Berlinie. W lutym 1921 roku znaleźli się w jednej delegacji do Amsterdamu. Chodziło o ustanowienie kontaktów z Międzynarodowym Kongresem Związków Zawodowych mającym tam siedzibę, w tle majaczyła kwestia wysokości reparacji nałożonych na Niemcy. Obaj byli pacyfistami, Einstein od początku wojny, Kessler, po służbie na froncie i w misjach dyplomatycznych, doszedł do wniosku, że potrzebna jest jakaś forma międzynarodowej organizacji zapewniającej pokojową współpracę, częściową realizacją tej idei była Liga Narodów. Einstein półtora roku wcześniej stał się, niemal z dnia na dzień, najsławniejszym uczonym świata, kiedy brytyjscy astronomowie ogłosili wyniki obserwacji zaćmienia słońca potwierdzające jego teorię grawitacji.

Wcześnie w Bentheim, kontrola graniczna. Einstein, który, jak się zdaje, pierwszy raz podróżował sleepingiem, przyglądał się wszystkiemu z wielkim zainteresowaniem. W pociągu spytałem go, czy astronomiczne implikacje jego teorii względności mogą mieć zastosowanie w przypadku atomu, także zbudowanego w podobny, astronomiczny sposób. Einstein zaprzeczył temu, wskazując, że rozmiar (małość) atomu gra tu rolę. Powiedziałem na to, że wymiar, miara, wielkość i małość są czymś absolutnym, niemal jedynym absolutem, który się utrzymał. Einstein stwierdził, że w istocie rozmiar jest ostatecznym absolutem, poza który nie można wykroczyć. Był zaskoczony, że do tego doszedłem, gdyż absolutne znaczenie rozmiarów stanowi najgłębszą i niewytłumaczalną tajemnicę fizyki. Np. każdy atom żelaza jest dokładnie takich samych rozmiarów jak każdy inny atom żelaza powstały gdziekolwiek we wszechświecie, podczas gdy rozum ludzki może pojąć atomy rozmaitych rozmiarów.

Panująca wówczas teoria atomu była planetarna. Dopiero za kilka lat powstać miała mechanika kwantowa. Z punktu widzenia fizyki klasycznej – a tak patrzył Einstein – jednakowość atomów jest niezrozumiałą prawidłowością, musimy uznać to za dodatkowy fakt doświadczalny. W teorii kwantowej skala wielkości atomowych określona jest z jednej strony wielkością sił elektrycznych, a z drugiej – wielkością stałej Plancka. Mamy tu dwie stałe fizyczne: ładunek elementarny i stałą Plancka. Istnienie jednakowych cząstek, takich jak elektrony czy kwarki, wbudowane jest w kwantową teorię pola powstałą w latach trzydziestych. Co ciekawe, szczególna teoria względności jest potrzebna, aby wyjaśnić związek spinu ze statystyką (cząstki o spinie połówkowym, np. elektrony, nie mogą przebywać w tym samym stanie, co tłumaczy budowę atomów; cząstki o spinie całkowitym, przeciwnie, chętnie przebywają w tym samym stanie, co ma zastoswanie np. w laserach).

Następnego dnia rano obaj podróżnicy udali się do Rijksmuseum, gdzie oglądali Straż nocną Rembrandta.

W marcu 1922 r. Kessler znalazł się wśród gości zaproszonych na kolację do Einsteinów.

Wieczorem u Einsteinów. Spokojne, przyjemne mieszkanie w zachodnim Berlinie (Haberlandstraße 5), nieco zbyt duże i zbyt wielkoprzemysłowe przyjęcie, któremu ta kochana, wyglądająca niemalże dziecięco, para gospodarzy przydawała pewnej naiwności. Bogaty [Leopold] Koppel, [Paul von] Mendelssohn, przewodniczący [Emil] Warburg, jak zwykle kiepsko ubrany Bernhard Dernburg i tak dalej. Jakieś promeniowanie dobra i prostoty przekształcało to typowe berlińskie towarzystwo w coś niemalże patriarchalnego i bajkowego. Einstein i jego żona, których nie widziałem od czasu ich długiej podróży zagranicznej, odpowiadali z prostotą na moje pytania o przyjęcie w Ameryce i w Anglii; były to w istocie wielkie triumfy, choć Einstein podchodził do nich w swój ironiczny i sceptyczny sposób, mówiąc, że nie wie, czemu ludzie tak bardzo interesują się jego teoriami; jego żona mówiła mi, że mąż zawsze powtarza, iż czuje się jak oszust czy hochsztapler, który nie daje ludziom tego, czego od niego oczekują. Potem powtórzył mi wielokrotnie i bardzo dokładnie, co pisał do niego [Paul] Painlevé, i opowiedział o podróży do Paryża. Zaczyna ją za kilka dni i spędzi w Paryżu osiem dni. Tutaj będzie traktowany jak podejrzany w kręgach uniwersyteckich. Ale one są naprawdę okropne. Przepełnia go niesmak, kiedy o tym myśli. I ma nadzieję coś zdziałać w Paryżu dla wznowienia stosunków między uczonymi niemieckimi i francuskimi. Różnice zdań z Painlevé traktuje jako drobiazg, wydaje się, że nie przywiązuje do niej wagi.

Koppel, Mendelssohn, Dernburg byli bankierami. Pierwszy finansował w znacznej mierze Instytuty Cesarza Wilhelma chemii fizycznej i fizyki (obecnie instytuty Maksa Plancka). Warburg był fizykiem z bogatej i ustosunkowanej rodziny zasłużonej także w nauce i historii sztuki. Podróż do Ameryki służyła zbieraniu pieniędzy na uniwersytet w Jerozolimie. Wizyta w Anglii i nadchodząca wizyta we Francji miały znaczenie nie tylko naukowe, rany wojenne wciąż były głębokie po obu stronach, Einstein pragnął odrodzenia międzynarodowej społeczności uczonych. Paul Painlevé, matematyk i deputowany, działał z podobnych jak Einstein pobudek po stronie francuskiej. Sadził ponadto, że znalazł sprzeczności w einsteinowskiej teorii – jak widzimy jej twórca nizbyt się tym przejął, i słusznie. Wizyta w Paryżu okazała się sensacją naukową i dziennikarską.

Berlin, 18 grudnia 1924, czwartek. Po południu powrót z Weimaru do Berlina. Wieczorem w „Kaiserhofie” bankiet urodzinowy Billa Simonsa. Około setki sław ze świata politycznego, bankowego i intelektualnego; mieszanina kapitalizmu z socjalizmem, głównie na bazie żydowskiej.

Rozmawiałem dość długo z Albertem Einsteinem, gdyż obaj czuliśmy się dość obco w tym towarzystwie. Na moje pytanie nad czym teraz pracuje, odpowiedział, że rozmyśla. Kiedy się rozmyśla nad jakimkolwiek twierdzeniem naukowym, to właściwie zawsze można posunąć się nieco do przodu: bo każde, bez wyjątku, twierdzenie naukowe jest fałszywe; wynika to z nieadekwatności ludzkiego myślenia i możliwości pojmowania w stosunku do natury, wskutek czego wszelkie pojęciowe ujęcie natury nigdy nie pokrywa się z nią całkowicie. Każde twierdzenie naukowe, jeśli mu się bliżej przyjrzeć, zaczyna się chwiać i prowadzi do nowego dokładniejszego sformułowania, ale znowu coś się nie zgadza, co prowadzi do nowego sformułowania i tak ad infinitum. Coraz wyraźniej występuje na jego twarzy coś ironicznego, żartobliwie bolesny sceptycyzm Pierrota maluje się wokół oczu. Obserwując jego twarz, gdy mówi, nie sposób nie pomyśleć o poecie Lichtensteinie – Lichtensteinie, który śmieje się nie tylko z zewnętrznych przejawów ludzkiej arogancji, ale także z jej przyczyn.

Alfred Lichtenstein był ekspresjonistą, autorem groteskowych opowiadań w stylu Alfreda Jarry’ego. Zginął na wojnie w wieku dwudziestu pięciu lat.

Jeszcze jeden obrazek:

Berlin. 15 lutego 1926. Wieczorem na kolacji u mnie Albert Einstein z żoną, Roland de Margeries z żoną, hrabina Sierstorpff, Theodor Wolff z żoną, Helene i Jean Schlumberger (z „Nouvelle Revue Française”). (…) Einstein, majestatyczny, mimo przesadnej skromności i trzewików do fraka. Trochę przytył, ale w oczach nadal ma dziecinne, figlarne przebłyski. Jego żona opowiada, że odebrał on ostatnio, po wielu ponagleniach, dwa złote medale przyznane mu przez Royal Society i Royal Astronomical Society, a później spotkali się w kinie. Gdy go spytała, jak wyglądają medale, odrzekł, że nie wie, bo ich jeszcze nie rozpakował. Nie interesują go takie błahostki. Podała mi inne przykłady. Kiedy Niels Bohr otrzymał amerykański Medal Barnarda, który jest przyznawany wybitnemu badaczowi natury raz na cztery lata, w gazetach napisali, że poprzednio otrzymał go Albert Einstein. Einstein pokazał gazetę i spytał, czy to prawda, bo kompletnie o tym zapomniał. Nie można go było namówić, aby zawiesił order Pour le Mérite. Podczas jednego z niedawnych posiedzeń Akademii Nernst zwrócił mu uwagę, że nie ma Pour le Mérite, ze słowami: „Pewnie żona zapomniała panu go zawiesić. Błąd w stroju”. Einstein jednak odpowiedział: „Nie zapomniałem, wcale nie zapomniałem. Nie chciałem go włożyć”.

Einstein miał bardzo swoiste podejście do sławy, którą zyskał właściwie bez swego udziału. Starał się pozostać normalny, nadal zajmował się swoją pracą, uczęszczał na różne posiedzenia i spotkania, bo trudno było tego uniknąć, zresztą spotkania towarzyskie lubił. Był największą znakomitością Berlina czasów Republiki Weimarskiej, sprawiało mu przyjemność bywanie wśród ludzi wybitnych, chodzenie na koncerty i do teatru, nie przeszkadzało mu, że ludzie go rozpoznają na ulicach. Szczerze lekceważył symbole próżności: medale, ordery, honorowe członkostwa, rozumiejąc doskonale, że to nie ma żadnego, ale to żadnego znaczenia. W naszych czasach, gdy tylu ludzi jest wręcz opętanych chęcią zwrócenia na siebie uwagi za wszelką cenę, miło jest pomyśleć, że najsławniejszy uczony w dziejach zupełnie się nie przejmował tym, jak go widzą inni.

Rysunek Maksa Liebermanna, 1925 r.

List Richarda Feynmana do jego żony Arline, 17 października 1946

Arline,

kochanie, uwielbiam cię.

Wiem, jak bardzo lubisz to słyszeć – ale nie tylko dlatego to piszę – piszę tak, bo czuję wewnątrz przypływ ciepła, gdy to piszę.

Okropnie długo do ciebie nie pisałem – prawie dwa lata, ale wiem, że mi wybaczysz, ponieważ rozumiesz, jaki jestem: uparty i realistyczny, myślałem więc, że pisanie nie ma sensu.

Lecz teraz wiem, moja kochana żono, że muszę zrobić to, z czym tak długo zwlekałem w przeszłości. Chcę ci powiedzieć, że cię kocham. Chcę cię kochać. Zawsze cię będę kochał.

Trudno mi do końca zrozumieć, co znaczy kochać cię po twojej śmierci – ale wciąż pragnę cię pocieszać i się tobą opiekować – i chcę, żebyś ty mnie kochała i się mną opiekowała. Chcę mieć problemy, które z tobą omówię, chcę mieć z tobą wspólne małe plany. Nie myślałem aż do teraz, że możemy tak zrobić. Co powinniśmy zrobić. Zaczęliśmy się razem uczyć szycia, mieliśmy się uczyć chińskiego, zdobyć projektor filmowy. Czy nie mógłbym teraz zrobić którejś z tych rzeczy? Nie. Bez ciebie jestem sam, to ty byłaś „kobietą z pomysłami” i główną inicjatorką naszych dzikich przygód.

Kiedy chorowałaś, martwiłaś się, że nie możesz dać mi tego, co byś chciała i czego, jak myślałaś, potrzebuję. Niepotrzebnie się martwiłaś. I tak jak ci wtedy mówiłem, nie ma o co, bo kocham cię na tak wiele sposobów i tak bardzo. I teraz stało się to prawdziwe w jeszcze większym stopniu – nie możesz mi nic dać, a jednak kocham cię tak bardzo, że nie mógłbym kochać kogokolwiek innego i pragnę, aby tak było nadal. Ty, umarła, jesteś o tyle lepsza od wszystkich innych, żywych.

Wiem, iż zaczniesz mnie przekonywać, że jestem głupi i że chcesz, abym był naprawdę szczęśliwy i że nie chcesz stawać mi na drodze. Założę się, że jesteś zdziwiona tym, iż nie mam nawet żadnej dziewczyny (oprócz ciebie kochanie) po tych dwóch latach. Ale nic nie możemy na to poradzić ani ty, ani ja – sam tego nie rozumiem, gdyż poznałem wiele bardzo miłych dziewcząt i nie chcę przecież pozostać sam – ale po dwóch czy trzech spotkaniach wszystko zamienia się w popiół. Tylko ty mi zostałaś i tylko ty jesteś prawdziwa.

Moja kochana żono, naprawdę cię uwielbiam.

Kocham moją żonę. Moja żona nie żyje.

Rich.

PS. Wybacz, że nie wysyłam tego listu, ale nie znam twojego nowego adresu.

Arline Feynman zmarła w czerwcu 1945 roku. Zaklejoną kopertę z tym listem znaleziono po śmierci uczonego w roku 1988.

Pascal i Voltaire: niemożliwy dialog (1733)

Konflikt intelektualny i etyczny miedzy wiarą chrześcijańską a nowożytną nauką i wywodzącym się z Oświecenia stosunkiem do świata jest w istocie nieusuwalny. Albo stawiamy na pierwszym miejscu Boga, a ludzie i świat wydają nam się jedynie przemijającym dodatkiem, albo wierzymy, że wszystko, o co warto walczyć, zabiegać i się troszczyć, znajduje się tutaj, na ziemi. Albo dusza nasza łaknie wieczności, albo nie wierzymy w żadną duszę ani w żadną wieczność (choć możemy rozumieć samo łaknienie).

Dwudziesty piąty List filozoficzny Voltaire’a poświęcony został polemice z Blaise’em Pascalem, wybitnym uczonym i przenikliwym acz fanatycznym myślicielem religijnym. Pozostawił on po sobie szkic wielkiego dzieła apologetycznego, które przeznaczone było dla ludzi z jego sfery: wykształconych libertynów, zdolnych jednak do refleksji nad światem i kondycją ludzką. Celem Myśli było zwrócenie uwagi na nicość wewnętrzną człowieka, jego zagubienie, samotność, niezdolność do radzenia sobie z własnymi trudnościami. Pascal sądził, że taka introspekcja musi doprowadzić do wniosku, iż jesteśmy stworzeniami upadłymi, noszącymi w sobie dziedzictwo grzechu pierworodnego. Tym, którzy to zrozumieją, proponował swój słynny zakład: sytuacja człowieka w świecie przypomina hazardzistę, który ma z jednej strony do stracenia marne, pełne cierpień i ułudy życie doczesne, a z drugiej – może wygrać wieczność, nagrodę nieskończenie cenniejszą od wszystkiego, co może go spotkać na ziemi. Sam Pascal dużo chorował i był człowiekiem wewnętrznie udręczonym, który w jakimś momencie wszystkie siły skierował ku Bogu, wyrzekając się nawet swego wielkiego talentu matematycznego.

Voltaire’owi zakład Pascala wydawał się czymś niestosownym: skoro tylko jeden człowiek na milion ma zostać zbawiony, i w dodatku nie ma on na to najmniejszego wpływu, to jak można tej rzeszy nieszczęśników stawiać przed oczami obraz raju, jaki czeka zbawionych? Takim gadaniem można tylko tworzyć ateuszy. Nie podzielał też głębokiego wzruszenia wzniosłą tajemnicą grzechu pierworodnego:

Niedole życia nie są na gruncie filozofii dowodem upadku człowieka, podobnie jak niedole konia dorożkarskiego nie dowodzą, że kiedyś konie były wielkie i tłuste, i nigdy nikt nie siekł ich batem, i dopiero odkąd jeden z nich zjadł za dużo siana, wszyscy jego potomkowie zostali skazani na ciągnięcie dorożek.

Oto jeden z Pascalowskich obrazów sytuacji człowieka:

Widząc zaślepienie i nędzę człowieka, patrząc na cały wszechświat niemy i człowieka bez światła, zdanego samemu sobie, jak gdyby zbłąkanego w tym zakątku świata bez świadomości, kto go tam rzucił ani co tam robi, co się z nim stanie po śmierci, niezdolnego do jakiej bądź wiedzy, doznaję przerażenia jak człowiek, którego by przeniesiono uśpionego na opustoszałą i straszliwą wyspę i który by się obudził bez świadomości, gdzie jest, i bez sposobu wydobycia się stamtąd. I podziwiam, w jaki sposób może ktoś nie wpaść w rozpacz w tak opłakanym położeniu.

Odpowiedź Voltaire’a jest płaska jak stół, przypomina reakcję ciągle zajętego, robiącego plany i czynnego ekstrawertyka na wyznania kogoś pogrążonego w depresji. Cóż, ludzie bywają szczęśliwsi albo mniej szczęśliwi, tak samo zresztą jak zwierzęta.

Kiedy patrzę na Paryż albo Londyn, nie widzę żadnego powodu, by popadać w rozpacz, o której mówi pan Pascal; widzę miasto, które w niczym nie przypomina wyspy bezludnej, jest pełne ludzi, bogate, strzeżone przez policję, i ludzie są tu szczęśliwi w takim stopniu, w jakim leży to w ich naturze. (…) Postrzegać wszechświat jako karcer, a ludzi jako zbrodniarzy, których czeka egzekucja, to pomysł fanatyka. Wierzyć, że świat jest miejscem rozkoszy, gdzie powinniśmy zażywać jedynie przyjemności, to mrzonka sybaryty. Wierzyć, że ziemia, ludzie i zwierzęta są takie, jakie być powinny w porządku Opatrzności, to, jak sądzę, myśl człowieka mądrego.

Pascal bodaj pierwszy zwrócił uwagę, że ludziom trudno jest żyć chwilą teraźniejszą, stwarzają więc sobie rzeczywistość wirtualną.

Niechaj każdy zbada swoje myśli, ujrzy, iż wszystkie zaprzątnięte są przeszłością i przyszłością. Nie myślimy prawie zupełnie o teraźniejszości; a jeśli myślimy, to jeno aby zaczerpnąć z niej treść do snucia przyszłości. Teraźniejszość nie jest nigdy naszym celem; przeszłość i teraźniejszość to nasze środki; jedynie przyszłość jest naszym celem. Tak więc nie żyjemy nigdy, ale spodziewamy się żyć; gotujemy się wciąż do szczęścia, a co za tym idzie, nie kosztujemy go nigdy.

Odpowiedź Voltaire’a:

Gdyby ludzie byli dość nieszczęśliwi, aby zajmować się jedynie teraźniejszością, nikt by nie siał, nie budował, nie zadrzewiał, nikt by się o nic nie troszczył…

Pascal znał wiele osób poświęcających całe życie zabawie, szukaniu kolejnych rozrywek, grom hazardowym, polowaniom, wszystkiemu, co pomaga się zapomnieć. Nie potrafł wybaczyć ludziom tej wiecznej nieumiejętności stawienia czoła samym sobie.

Skąd pochodzi, iż ten człowiek, który dopiero co stracił jedynego syna i który przygnieciony procesami i kłopotami, dziś rano był jeszcze tak stroskany, nie myśli o tym w tej chwili? Nie dziwcie się: cały jest pochłonięty myślą, którędy przejdzie jeleń, którego psy ścigają z takim zapałem od sześciu godzin. Nie trzeba więcej! Choćby człowiek najbardziej był przejęty smutkiem, jeżeli można to uzyskać, aby go wciągnąć do jakiej zabawy, na ten czas już jest szczęśliwy. A znów człowiek choćby najszczęśliwszy, jeśli go nie rozerwie i nie pochłonie jakaś namiętność lub zabawka, która zabroni przystępu nudzie, stanie się niebawem markotny i nieszczęśliwy. Bez rozrywki nie ma radości; przy rozrywce nie ma smutku.

Na to Voltaire odpowiada:

Ten człowiek wspaniale się zachowuje: odwrócenie uwagi pewniej leczy ból niż chinina gorączkę; nie wińmy o to natury, która zawsze gotowa jest nas poratować.

Albo inny punkt sporu, żywy także dziś. Pascal za horror uważał już samą myśl o samobójstwie; odbierający sobie życie skazuje się na wieczne potępienie. Voltaire widzi jednak tę sprawę z doczesnego i praktycznego punktu widzenia. Zastrzegając się, że mówi en philosophe – z filozoficznego, a więc nie religijnego punktu widzenia – stwierdza po prostu, że kiedy człowiek niezdolny jest już służyć społeczeństwu, to nie uczyni mu żadnej krzywdy, umierając. Daje przykład:

Starzec ma kamienie i cierpi nieznośne bóle; mówią mu: „umrze pan, jeśli nie pozwoli się pan pokroić; jeśli pana pokroją, to będzie pan ględzić, ślinić się i niedomagać jeszcze przez rok, będąc ciężarem dla siebie i dla innych”.

Pascal na każdym kroku doszukuje się potwierdzenia religii i w Piśmie Świętym dostrzega prawdy, do których astronomowie doszli dopiero niedawno.

Ileż gwiazd, które nie istniały dla dawniejszych flozofów, odkryły nam lunety! Zaczepiano wręcz Pismo św. co do ilości gwiazd, powiadając: „Jest ich tylko tysiąc i dwadzieścia dwie, wiemy o tym”.

Na co Voltaire sucho odparowuje:

Jest pewne, że Pismo Święte w kwestiach fizyki trzyma się pojęć potocznych; na tej zasadzie przyjmuje ono, że Ziemia jest nieruchoma, Słońce się porusza itd. Gdy mówi, że gwiazdy są niezliczone, to nie przez wyrafinowanie astronomiczne, ale by się dopasować do przyjętych pojęć. (…) Nie zostało nam ono dane, aby z nas uczynić fizyków, i wszystko na to wskazuje, że Bóg nie objawił ani Habakukowi, ani Baruchowi, ani Micheaszowi, iż pewnego dnia pewien Anglik nazwiskiem Flamsteed umieści ponad siedem tysięcy gwiazd w swoim katalogu.

W duchowym universum Pascala wielkie znaczenie miały cuda, zamykające usta mędrkom. Podaje on przy tym zadziwiający argument: fałszywym cudom nikt by nie wierzył, gdyby nie było prawdziwych. „W ten sam sposób trzeba rozumować co do religii; nie byłoby bowiem możebne, aby ludzie wyroili sobie tyle fałszywych religii, gdyby nie istniała prawdziwa”.

Voltaire ripostuje:

Zdaje mi się, że natura ludzka wcale nie potrzebuje czegoś prawdziwego, by popaść w błąd. Przypisywano tysiąc fałszywych wpływów Księżycowi, zanim jeszcze ktokolwiek pomyślał o prawdziwym związku z przypływami morza. Pierwszy chory bez trudu uwierzył pierwszemu szarlatanowi. Nikt nie widział wilkołaków ani czarowników, a wielu w nich wierzyło. Nikt nie widział transmutacji metali, a wielu zostało zrujnowanych przez wiarę w kamień filozofczny. Czyż Rzymianie, Grecy, wszyscy poganie wierzyli w fałszywe cuda, których było u nich pełno, tylko dlatego że widzieli prawdziwe?

Blaise Pascal, któremu nawet uprawianie matematyki wydało się zajęciem zbyt frywolnym, jeszcze mniej miał zrozumienia dla poezji. Ogłosił, że poezja, w odróżnieniu np. od matematyki czy medycyny, nie ma żadnego celu i stąd biorą się owe sztuczne poetyckie zwroty w rodzaju: „wiek złoty, cud naszych dni, złowróżbny laur, piękna gwiazda” – tworzą one specjalną gwarę poetycką.

Voltaire odpowiada:

Nie powinno się mówić: piękność geometryczna albo piękność medyczna, ponieważ ani twierdzenie, ani przeczyszczenie nie działają przyjemnie na zmysły, a miano piękna nadaje się tylko rzeczom, które mogą czarować zmysły, takim jak muzyka, malarstwo, wymowa, poezja, regularna architektura itd. (…) Pan Pascal musiał mieć bardzo kiepski gust, mówiąc, że złowróżbny laur, piękna gwiazda i głupstwa w tym rodzaju są pięknościami poetyckimi.

Mamy też jeszcze jedną zasadniczą różnicę postaw obu wielkich pisarzy. Według Pascala: „Jeżeli jest Bóg, trzeba kochać tylko jego, a nie doczesne stworzenia”. Odpowiedź Voltaire’a nie jest wyłącznie wyrozumowanym stanowiskiem, ale jego głębokim przeświadczeniem:

Trzeba kochać, i to bardzo czule, stworzenia. Trzeba kochać ojczyznę, żonę, ojca, swoje dzieci. Tak bardzo trzeba je kochać, że Bóg zmusza nas, byśmy je kochali nawet wbrew sobie. Wszelkie inne zasady mogą z nas tylko zrobić nieludzkich rezonerów; ile w tym prawdy, widać w postępowaniu Pascala, który źle traktował swoją siostrę i odtrącił jej pomoc ze strachu, że będzie to wyglądało, jakby kochał stworzenie: można o tym przeczytać w jego biografii. Gdyby tak się należało zachowywać, co by się stało z ludzkim społeczeństwem?

Tekst Myśli w przekładzie T. Żeleńskiego (Boya).