Racjonalni inaczej? Kognitywistyka kwantowa

Nie jest to tytuł grantu z Akademii Lagadyjskiej. Chodzi o zastosowanie reguł kwantowej probabilistyki do psychologii. Nie zakładamy, że umysł jest układem kwantowym (być może zresztą jest, ale tutaj to nieistotne). Stosujemy reguły fizyki kwantowej jako alternatywne podejście do kwestii prawdopodobieństwa. Zdaniem wielu współczesnych badaczy, zwłaszcza w obszarze informacji kwantowej, fizyka kwantowa jest czymś więcej niż tylko fizyką, a mianowicie pewnym rodzajem teorii probabilistycznej, różnym od klasycznego prawdopodobieństwa, Laplace’a i Kołmogorowa. Nie jest więc niemożliwe, że zasadnicze reguły prawdopodobieństwa kwantowego można zastosować także poza fizyką.

Stan układu w mechanice kwantowej przedstawia się za pomocą wektora. Ów wektor stanu zawiera potencjalne odpowiedzi na różne pytania eksperymentalne, jakie możemy zadać, wykonując odpowiedni pomiar. W najprostszej sytuacji możemy sobie wyobrażać, że jest to wektor na płaszczyźnie. Pomiar może dać nam binarną odpowiedź: nasz układ ma własność F albo przeciwną ~F. Geometrycznym odpowiednikiem pomiaru jest rzutowanie wektora stanu na osie układu współrzędnych.

linda problem0

Możemy więc nasz wektor zapisać jako sumę rzutów na kierunki F oraz ~F, albo na jakieś inne dwa prostopadłe kierunki B oraz ~B. Operator rzutowania oznaczamy przez P z odpowiednim indeksem:

S=P_{F}S+P_{\sim F}S=P_{B}S+P_{\sim B}S

Kwadraty długości owych rzutów są prawdopodobieństwami uzyskania określonych wyników. Przyjmujemy, że nasz wektor S ma długość jednostkową. Suma kwadratów długości obu rzutów jest zatem także równa 1 (jak powinno być dla prawdopodobieństw wykluczających się zdarzeń, których suma jest pewna), obrót układu współrzędnych tego nie zmienia, bo długość wektora S nadal musi być równa 1.

Oto dwa przykłady zastosowania tego podejścia. Pierwszy to Problem Lindy. Uczestnikom badania przedstawia się sylwetkę Lindy, która studiowała filozofię w liberalnym college’u, interesowała się problemami dyskryminacji i rasizmu, brała udział w demonstracjach przeciwko broni atomowej, jest singielką. Pytamy, co jest bardziej prawdopodobne: czy to, że Linda pracuje w banku przy obsłudze klientów, czy to, że pracuje w banku przy obsłudze klientów oraz jest feministką. Badani częściej wybierają drugą możliwość. Według klasycznej teorii prawdopodobieństwa dołączenie dodatkowego warunku nie może powiększać prawdopodobieństwa (B\cap F\subset B). W modelu kwantowym może być inaczej.

linda problem

Jeśli wektor stanu umysłu S rzutujemy najpierw na oś F, to przechodzi on w wektor P_F S. Pytanie o pracę w banku daje nam kolejne rzutowanie, tym razem na oś B. Wynik jest wyraźnie różny od rzutowania S od razu na oś B (czyli wykonania jednego pomiaru). Kwadraty długości to prawdopodobieństwa, można zatem rozwiązać Problem Lindy.

Jako drugi przykład rozpatrzymy znany z badań opinii publicznej fakt, że kolejność zadania pytań ma wpływ na wyniki. W prowadzonych w Stanach Zjednoczonych sondażach pytano: „Czy uważasz Billa Clintona za człowieka uczciwego i godnego zaufania?”, zadawano też to samo pytanie w odniesieniu do Ala Gore’a (był wiceprezydentem za kadencji Clintona). Ci, którzy, najpierw pytani o Gore’a, odpowiedzieli pozytywnie, częściej byli dobrego zdania o Clintonie niż w przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytania w odwrotnej kolejności.

problem gore clinton

 

 

Operacje rzutowania na oś C i na oś G nie są przemienne: wynik zależy od kolejności. Według klasycznego podejścia mamy tu do czynienia z iloczynem zdarzeń, a ten jest przemienny.

Podejście kwantowe może wydawać się zupełnie arbitralne i dowolne: zawsze możemy sobie ustawić osie, jak wygodnie w danym przypadku. Jednak pewne związki miedzy prawdopodobieństwami są niezależne od modelu i potwierdzają się w badaniach empirycznych. Rośnie także liczba sytuacji, w których zastosowano takie podejście (np. dylemat więźnia). Nie jest dla mnie jasne, czy liczby zespolone odgrywają tutaj jakąś rolę. W mechanice kwantowej tylko w szczególnych przypadkach można ograniczać się do wektorów rzeczywistych, najważniejsza część mechaniki kwantowej związana jest z liczbami zespolonymi. Por. też: Piękna fizyka: kwantowe interferencje do kwadratu. W każdym razie se non è vero, è ben trovato.

Podejście to omawia praca: Peter D. Bruza, Zheng Wang, and Jerome R. Busemeyer, Quantum cognition: a new theoretical approach to psychology, „Trends in Cognitive Sciences”, t. 19, nr 7 ((July 2015), s. 383-393, a także wiele innych publikacji.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s