Voltaire i René-Joseph de Tournemine SJ: czy materia może myśleć? (1735)

Nauka i technika to jedyne może dziedziny, w których mamy do czynienia z rzeczywistym postępem. Dzisiejszy student wie więcej niż wszyscy starożytni uczeni, nawet gdy się specjalnie nie stara, korzysta bowiem ze zbiorowego dorobku stuleci. Wraz z tym postępem zachodzi też proces, który można by nazwać uniepotrzebnianiem się filozofii i teologii. W miarę, jak coraz więcej wiemy o różnych obszarach rzeczywistości, filozofia wypierana jest na dzikie pogranicze, gdzie dotąd nie zapanowały naukowe prawa i porządek (nie chcę przez to powiedzieć, że filozofia dziś jest już niepotrzebna!). Podobny proces dotyczy teologii, dziedziny dość specyficznej, bo chyba tylko w cywilizacji europejskiej tak mocno rozbudowanej i przesiąkniętej dogmatami i systemami. Europejczycy bardziej niż inni łaknęli rozumowych dowodów na istnienie Boga, nie wystarczała im sama tylko wiara.

Dziś trudno wierzyć w istnienie duszy, trzeba mieć w tym celu oczy mocno zamknięte i takiż umysł. Jasne jest przede wszystkim, że aparatura pojęciowa Greków czy scholastyków jest dla nas tak samo nieprzydatna jak chitony i zbroje. Przyzwyczajeni do rozróżnienia software’u i hardware’u, rozumiemy doskonale, że wiele dawnych pytań o myślenie przypominało dziecinne pytania w rodzaju: gdzie w komputerze kryje się Kaczor Donald z kreskówki.

Technika i jej wytwory wpływały zresztą zawsze na sposób myślenia: inaczej myśleli ludzie przed epoką maszyn (niemal wszystko wydawało im się ożywione), inaczej w erze różnych mechanicznych wynalazków (świat jako zegar), a jeszcze inaczej obecnie (świat jako komputer, informacja kwantowa, informacja w biologii). Dziś pytanie: czy materia może myśleć, wydaje się podobne do pytania: czy komputer może myśleć, i skłonni jesteśmy do ostrożnej odpowiedzi twierdzącej. W XVIII wieku samo dyskutowanie tej kwestii mogło mieć bardzo nieprzyjemne konsekwencje, jak w przypadku Voltaire’a: musiał uciekać, bo groziło mu więzienie.

Voltaire lubił drażnić dobrze myślących, wydawał się wielu ludziom niemalże złym duchem, który zaprzecza wszystkiemu, do czego byli przyzwyczajeni. W dodatku zamiast się oburzać, drwił bezlitośnie, parodiował, wyszydzał – stając się w ten sposób przeciwnikiem trudnym do ugodzenia.

491px-D'après_Maurice_Quentin_de_La_Tour,_François-Marie_Arouet,_dit_Voltaire_(château_de_Versailles)

Portret Voltaire’a z tego okresu, wg Maurice’a Quentina de La Toura

Wychowanek jezuickiego bardzo elitarnego kolegium Louis-le-Grand, na całe życie został antyklerykałem, choć wdzięczny był ojcom za nauki i wyrażał się o nich z szacunkiem. W 1734 roku wydał Listy filozoficzne, poświęcone głównie popularyzacji angielskiej nauki, filozofii, literatury, a także tolerancji religijnej. Francuscy czytelnicy poczuli się oburzeni tym, jak słabo wypadała w tym ujęciu Francja. Duchowieństwo katolickie oburzone było uwagami na temat swego złego prowadzenia się i niemoralnie wielkich majątków. Janseniści oburzeni byli uwagami na temat Pascala. Najbardziej konkretny zarzut dotyczył jednego zdania, przypisywanego zresztą Johnowi Locke’owi: „Nie sądzę, byśmy kiedykolwiek mogli dowiedzieć się, czy istota czysto materialna myśli, czy nie” (przeł. J. Rogoziński, Listy o Anglikach albo Listy filozoficzne, Warszawa 1953). Locke i Voltaire podważali więc istnienie osobnej substancji – ducha i deklarowali, że cały ten temat jest mętny i zapewne nierozstrzygalny.
W obronie wiary świętoszkowie wszczęli alarm: „Zabobonnicy są w społeczności tym, czym tchórze w wojsku: szerzą panikę”. Książka została zakazana przez parlament paryski: „Sąd postanowił i nakazał, by rzeczona książka została podarta i spalona na dziedzińcu Pałacu Sprawiedliwości u stóp wielkich schodów przez egzekutora sprawiedliwości, jako skandaliczna, sprzeczna z religią, dobrymi obyczajami, a także respektem należnym władzy; a także zakazuje i zabrania wszystkim księgarzom, drukarzom, kolporterom i innym, drukować, sprzedawać i rozprowadzać ją w jakikolwiek sposób pod groźbą kary cielesnej”. Posiadacze nieszczęsnej książki mieli ją oddać władzom, lecz historia milczy o takich przypadkach. W każdym razie 10 czerwca 1734 roku Listy filozoficzne zostały uroczyście spalone. Autora ścigała policja z królewskim nakazem aresztowania, lettre de cachet.
Po latach, ze szwajcarskiego oddalenia, Voltaire zauważył, że księgarze powinni płacić za takie potępienia i palenie nowości wydawniczych. Rzeczywiście, podnosiło to wielokrotnie cenę książki, nie przeszkadzając zbytnio w dystrybucji, wielu księgarzy gotowych było ryzykować więzienie dla dużego i szybkiego zysku. Sukces wydawniczy Listów był ogromny. W roku 1734 wyszło pięć wydań, a kolejnych pięć ukazało się do roku 1739. Łączny nakład książki przekroczył 20 000 (a był to przecież XVIII wiek!). Na tak wielki sukces będzie musiał Voltaire zaczekać aż do czasów Kandyda.
Także ojciec Tournemine, jeden z dawnych wychowawców Voltaire’a, wydawca wpływowego „Journal de Trévoux”, poczuł się w obowiązku skrytykować Listy filozoficzne. Sprowokował w ten sposób wymianę listów z Voltaire’em na temat tego, czy Bóg mógłby obdarzyć materię myśleniem, czy też jest to niemożliwe. Niemożliwe dla wszechmocnego Boga jest jedynie to, co logicznie sprzeczne: a więc, czy w pojęciu myślącej materii mamy logiczną sprzeczność.
– Czyż Bóg nie mógł udzielić materii obok zdolności ruchu, grawitacji, wzrostu (u roślin), także zdolności myślenia – pytał Voltaire.
– Nie, mój panie, nie mógł. – odpowiadał o. Tournemine – uorganizowane ciało jest podzielne, zmysł, który postrzega, jest z konieczności niepodzielny. (…) Kto wydaje osąd o jakimś przedmiocie, wydaje osąd o całym przedmiocie, musiał więc postrzegać cały ów przedmiot w sposób niepodzielny. Itd. itd.
Temat sporu był do pewnego stopnia zastępczy, chodziło w istocie o chrześcijańskie pojęcie duszy. Gdyby dusza rezydowała w materii, to zapewne nie byłaby też nieśmiertelna – toteż o. Tournemine wolał bronić, by tak rzec, zewnętrznego szańca, zamiast samej cytadeli.
Voltaire szukał sposobu publicznego czy półpublicznego dyskutowania kwestii fundamentalnych. Już i tak powiedział więcej niż było dozwolone. Zapłacił za to przebywaniem z dala od jedynego miejsca na świecie, gdzie czuł się naprawdę dobrze: z dala od Paryża, jego salonów i teatrów – a czuł się przede wszystkim autorem teatralnym. Sukces albo klapę kolejnej sztuki przeżywał niezmiernie głęboko, potrzebował uznania wyrobionej publiczności. Jeśli został pisarzem poszerzającym granice tolerancji, wolności słowa, tępiącym fanatyzm, zabobon, to w znacznej mierze dlatego, że na własnej skórze odczuwał nietolerancję, brak wolności wypowiedzi, ciężar przesądów i martwych tradycji. Jeśli był antyklerykalny, to dlatego, że nie mógł ścierpieć osłów w mitrach biskupich i zatrzęsienia labusiów, zajętych układaniem piosenek i pieczeniarstwem albo manipulowaniem pobożnisiami w imię własnych korzyści.
Jeden zwłaszcza argument Voltaire’a w sporze o duszę zasługuje na uwagę. Chodzi o nasze podobieństwo do zwierząt. Zdaniem Voltaire’a my też jesteśmy zwierzętami, inteligentniejszymi, ale jednak zwierzętami. „Przybywając z Marsa czy z Jowisza ląduję na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego, w kraju Kaffirów, i z miejsca zaczynam szukać człowieka. Widzę małpy, słonie, Murzynów, i wydaje się, że wszyscy oni zdradzają przebłyski niedoskonałego rozumu. Wszyscy oni posługują się językami, których nie rozumiem, i wydaje się, że motywem wszystkich ich czynów jest stojący przed nimi cel. Gdybym oceniał rzeczy w oparciu o pierwsze wrażenie (…), to skłonny byłbym wierzyć, że spośród wszystkich tych zwierząt rozumny jest słoń. Ażeby pochopnie nie wyciągać wniosków, biorę młode tych różnych zwierząt. Badam dziecko murzyńskie w wieku sześciu miesięcy, małego słonia, małą małpkę, małego lwa, małego psa. Stwierdzam ponad wszelką wątpliwość, że te młode zwierzęta mają nieporównanie więcej sił i zręczności, więcej pojęć, więcej namiętności, obdarzone są lepszą pamięcią niż mały Murzynek oraz że wyrażają swe życzenia w sposób bardziej zrozumiały. Jednakże po upływie niedługiego czasu mały Murzynek przyswoił sobie już więcej pojęć niż wszystkie te zwierzęta razem wzięte. (…) w końcu pod wpływem własnych rozważań nad znikomą wyższością, jaką osiągają ostatecznie nad małpami i słoniami, zaryzykowałem konkluzję, że są to ludzie i opracowałem następującą definicję: «Człowiek jest to czarne zwierzę, z głową obrośniętą wełną, chodzące na dwóch nogach, prawie tak zręczne jak małpa, słabsze od innych zwierząt tej samej co ono wielkości, znające jednak nieco większą niż one liczbę pojęć, obdarzone większą łatwością wyrażania ich; niemniej odczuwa on wszystkie potrzeby, jakie odczuwają inne zwierzęta, rodzi się, żyje i umiera tak samo jak one»” (przeł. A. Neuman, w: J.S. Spink, Libertynizm francuski od Gassendiego do Voltaire’a, Warszawa 1974, s. 409-410).
Dla Voltaire’a, w odróżnieniu od katolików, nie było nic odrażającego w myśli, że biologicznie jesteśmy zwierzętami, sądzę, że gdyby mógł znać teorię ewolucji, nie widziałby w niej niczego obraźliwego dla człowieka. „Niektórzy filozofowie mówią mi: «Nie popełniaj błędu, człowiek różni się całkowicie od innych zwierząt; obdarzony jest niematerialną i nieśmiertelną duszą. (…) Nie dzieli się ona na części, jest prosta i nieśmiertelna, stanowi zarazem dzieło i wizerunek Boga». Słucham tych mistrzów i odpowiadam im ze zwykłym u mnie brakiem wiary w siebie, ale też bez zaufania do nich: «Jeżeli człowiek ma duszę, o czym mnie zapewniacie, to nie ulega wątpliwości, że ten pies i ten kret mają takie same dusze». (…) A więc wybierajcie, albo trzeba przyznać duszę nieśmiertelną pchle, robakowi, mikrobowi, albo też stać się takim jak one automatem” (ibid.).

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s