Pierre Louis Moreau de Maupertuis: „Spłaszczył Ziemię i Cassinich!”, 1737

– Czy nudzisz się pan czasami? – spytała go kiedyś markiza du Châtelet.

– Zawsze, madame – odpowiedział uczony.

Był synem bogatego korsarza z Saint-Malo, który otrzymał szlachectwo za swe zasługi dla korony francuskiej – zajmował się bowiem łupieniem angielskich statków na Atlantyku. Dobrze wychowany i przyzwyczajony do zbytku, wstąpił do muszkieterów, ojciec kupił mu kompanię, aby mógł zostać dowódcą, ale bardziej pociągały go nauki matematyczne i kawiarnie, gdzie prowadziło się naukowe dyskusje. Dzięki stosunkom został łatwo członkiem paryskiej Akademii Nauk. Nie był szczególnie odkrywczy, ale zagustował w nauce Newtona, pojechał nawet do Anglii, gdzie wybrano go na członka Towarzystwa Królewskiego. Zaczął propagować ideę powszechnego ciążenia, która we Francji, a zwłaszcza wśród akademików, cieszyła się opinią przesądu. Czekając aż dziwna angielska moda na grawitację przeminie, publikowano tam różne prace na temat wirów kosmicznych unoszących planety, rozwiązywano problemy, które już zostały rozwiązane albo które nie mogły zostać prawidłowo rozwiązane.

Ową błogą drzemkę akademików przerwał Maupertuis. Newton przewidywał, że glob ziemski ma kształt nieco spłaszczonej elipsoidy. Jak przypuszczał profesor z Cambridge, Ziemia musiała być na początku płynna. Zastygłaby w kształt niemal idealnej kuli, gdyby nie ruch wirowy, który sprawia, że części Ziemi leżące dalej od osi obrotu poddane są sile odśrodkowej, w rezultacie kula taka powinna się odrobinę spłaszczyć przy biegunach.

ellipsoid_geometrydiag

Akademia była zarazem błogosławieństwem i przekleństwem uczonych francuskich. Błogosławieństwem – po wypłacała im pensje i podejmowała się zadań przekraczających możliwości jednostki. Przekleństwem – bo jak wszelkie tego rodzaju ciała tworzyła hierarchię uczonych i osiągnięć niekoniecznie odpowiadającą prawdzie. Wystarczyło znać ministra Maurepas lub/i niektóre damy z wielkiego świata. Jednym z takich dużych projektów francuskich akademików były pomiary geodezyjne. W tym czasie zajmowała się nimi druga już generacja astronomów z Włoch, Cassinich (bo paryska Akademia Nauk, podobnie jak w późniejszych czasach, sprzyjała powstawaniu wielopokoleniowych dynastii). Otóż pomiary Cassinich wskazywały, że Ziemia jest wydłużona wzdłuż osi obrotu.

Zaczęto więc forsować pomysł dokładniejszego zmierzenia kształtu Ziemi. Najlepiej, gdyby wyniki pomiarów we Francji można było porównać z wynikami otrzymanymi blisko równika i blisko bieguna. Chodziło o pomiary długości 1º południka w terenie. Im większa jest ta długość, tym większy promień krzywizny i tym mniejsza sama krzywizna. Jedną ekspedycję wysłano w tym celu do Peru, gdzie utknęła ona na osiem lat. Towarzyszyły im wszelkie możliwe trudności: od terenowych i klimatycznych, po wrogich Indian, usuwających znaki geodezyjne, i niesnaski wśród uczonych, spowodowane m.in. tym, że kierownik ekipy wydawał pieniądze na Murzynkę o imieniu Guzman i kazał ją nawet portretować rysownikowi wyprawy.

Kiedy nie zanosiło się na szybki powrót ekspedycji peruwiańskiej, Maupertuis wpadł na pomysł zorganizowania drugiej wyprawy do Laponii. Miał nadzieję szybko zrobić pomiary i wrócić, zgarniając całą sławę dla siebie. Pomysł był nieco szalony, ponieważ ani Maupertuis, ani jego przyjaciel i towarzysz, krótkowzroczny Alexis Clairaut, nie mieli żadnego doświadczenia w przeprowadzaniu precyzyjnych pomiarów. Wzięli wprawdzie ze sobą kilka osób, które mogły być pomocne, ale i tak zespołowi brakowało kwalifikacji. Pomagał im szwedzki profesor z Uppsali Anders Celsius (autor skali termometrycznej). Maupertuis niebywale dobrze poczuł się w roli kierownika ekspedycji, odezwała się w nim chyba awanturnicza krew przodków. W każdym razie trudy wyprawy (oraz dwie Laponki) pozwoliły mu chyba zapomnieć na chwilę o paryskim spleenie. Ich pomiary wskazywały, że 1º południka w Laponii ma długość o 380 sążni (740 m) większą niż we Francji. Ziemia jest spłaszczona. Cassini się mylą, a wraz z nimi większość akademików w Paryżu.

maupertuis1

Maupertuis dał się z tej okazji sportretować w stroju regionalnym z ręką spłaszczającą globus. Powrót do Paryża i sprawozdanie przed Akademią Nauk – było to zebranie publiczne, któremu mogły przysłuchiwać się także osoby nienależące do Akademii – stało się największym tryumfem jego życia. Potem, niestety, czekały go już same rozczarowania. Cassini zarzucał mu błędy w pomiarach, dawna ekipa nie była już tak zgrana, Clairaut czuł się sprowadzony do roli asystenta, gdy tymczasem to on był mimo młodego wieku najlepszym fizykiem matematycznym w tym zespole, w istocie jednym z kilku najwybitniejszych w osiemnastym stuleciu. Laponki nie radziły sobie w Paryżu. No i oczywiście, akademicy nie dali się przekonać ani do Maupertuisa, ani do Newtona. Maupertuis odrzucił pensję przyznaną mu przez króla Ludwika XV – uważał bowiem, że jest ona zbyt niska – i poprosił, aby rozdzielić ją między członków jego zespołu. Król nie był tym zachwycony. Rozgoryczenie sukcesem, bo tak to chyba trzeba nazwać, sprawiło, że Maupertuis wyjechał po kilku latach do Berlina, zostając przewodniczącym tamtejszej Akademii Nauk (Fryderyk II nie tylko armię chciał mieć najlepszą).

Po jakimś czasie ekspedycja z Peru przywiozła znacznie dokładniejsze pomiary, lecz wtedy nie wywołały już one sensacji. Pozwoliły jednak stwierdzić, że spłaszczenie Ziemi jest dużo mniejsze, niż sądził Maupertuis. Mierzona przez niego różnica w długości 1º południka naprawdę wynosi tylko 136 sążni – 0,25% mierzonej w terenie długości. Newton miał rację. Jego zbyt uproszczoną teorię miał w najbliższych latach udoskonalić Alexis Clairaut.

Powiedzenie: „Spłaszczył Ziemię i Cassinich!” należy do Voltaire’a, który bardzo z początku Maupertuisowi kibicował. Później, kiedy się z nim poróżnił, napisał:

Vous avez confirmé dans les lieux pleins d’ennui
Ce que Newton connut sans sortir de chez lui.

Potwierdził pan w tych krajach nieznanych nikomu
Co Newton dawno wiedział nie wychodząc z domu.

Reklamy

Jedna myśl nt. „Pierre Louis Moreau de Maupertuis: „Spłaszczył Ziemię i Cassinich!”, 1737

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s